به گزارش آوا دیپلماتیک، آنخل لوسادا، سفیر سابق اسپانیا در تهران که موفق به آزادی چندین شهروند این کشور شده، تأکید میکند که در شرایط بحرانی، هر فرد میتواند روزنهای برای عبور باز کند. گنجینه خاطرات او چنان غنی است که مناقشه خلیج فارس در برابر آن موضوعی ثانویه جلوه میکند. به مناسبت آغاز به کار دوباره سفارت اسپانیا در تهران، روزنامه «لارازون» کارنامه سهساله وی (۲۰۲۲-۲۰۲۴) را بازخوانی کرده است. لوسادا آخرین مأموریت خود را واجد ارزشهای روایی برای تبدیل شدن به یک کتاب میداند؛ دیپلمات پیشکسوتی که سابقه دیپلماسی در خانوادهاش ریشه دارد و میگوید بیش از هر چیز، دلتنگ «مذاکره» است.
آیا بازگشایی سفارت اسپانیا در ایران اقدامی زودهنگام تلقی میشود؟
الزاماً چنین نیست. بازگشایی یک سفارت، حتی در شرایط دشوار، ارزش سیاسی و نمادین دارد؛ تلاشی برای عادیسازی، حفظ حضور، و اعلام اینکه همه پلها قطع نشدهاند. در چنین مقاطعی، طبعاً ریسک وجود دارد، اما وظایف کنسولی، دیپلماتیک و انسانی همچنان پابرجاست. جنگ یا بحران شدید این وظایف را از میان نمیبرد. من همواره معتقد بودهام اگر حداقل امکان حفظ یک ساختار دیپلماتیک عملیاتی وجود داشته باشد، باید برای آن تلاش کرد. سفارت صرفاً برای ارائه خدمات کنسولی یا امور اداری نیست؛ یک «سیگنال» است و در مواردی تنها نشانهای از باقیبودن فضای گفتوگو محسوب می شود.
دوران مأموریت شما در ایران، با آزادی شماری از اتباع بازداشتشده اسپانیایی پیوند خورده بود.
بله، در واقع سه مورد بودند. نخستین مورد چندان شناختهشده نبود، اما برای من بسیار قابل توجه بود چون در آغاز اعتراضات پس از مهسا امینی رخ داد. گروهی از گردشگران اسپانیایی وارد ایران شده بودند و به آنها هشدار داده بودند که عکس یا فیلم نگیرند. در اتوبوس، یک زوج بازنشسته شروع به فیلمبرداری با موبایل کردند و نیروهای بسیج—که نقش پررنگی در کنترل داخلی دارند—وارد عمل شدند. تلفنشان را گرفتند و آنها را بازداشت کردند.
ابتدا به من گفتند بهزودی آزاد میشوند، اما ساعت هفت عصر مطلع شدم به زندان اوین منتقل شدهاند. اینجا دیگر وضعیت کاملاً متفاوت است؛ اوین زندان عادی نیست. از رابطهام با وزیر گردشگری ایران استفاده کردم و به او گفتم: «چطور از من میخواهید گردشگری را ترویج کنم وقتی نخستین گردشگران را بازداشت میکنید؟» او معاونش را برای مداخله فرستاد و همان شب آزاد شدند. شاید این مورد در مقایسه با موارد دیگر، موضوع کوچکی بهنظر برسد، اما برای من درس مهمی بود. همهچیز میتواند ظرف چند ساعت تشدید شود و در عین حال، همهچیز به روابط شخصی و یافتن اهرم مناسب بستگی دارد.
البته مورد آنا بنیرا متفاوت بود.
بسیار بسیار پیچیدهتر. آنا یک دختر جوان کولهگرد بود، تحصیلکرده، که با یک مرد فرانسوی سفر میکرد. آنها را نزدیک شیراز، وقتی به سمت تختجمشید میرفتند، بازداشت کردند. برداشت من این بود که هدف اصلی آن مرد فرانسوی بود، اما آنا هم در همان عملیات گرفتار شد.. او را به جاسوسی متهم کردند، با چشمبند منتقلش کردند و ماهها در بازداشت ماند.
در این مورد یک مذاکره بسیار سخت شروع شد. من به شیراز رفتم و ساعتها با قاضی صحبت کردم. از آن قاضیهایی بود که واقعاً ابهت داشت، و نه صرفاً به خاطر ردای قضاوت. در حالی که ما صحبت میکردیم، زندانیها را جلوی ما میآوردند. من کاملاً دو مرد را با صورتهای متورم، دستبند زده، که توسط مأموران پلیس مسلح به کلاشینکف اسکورت میشدند، به یاد دارم. قاضی همانجا حکم سنگینی صادر کرد. این صحنه به من یادآوری کرد که در چه موقعیتی قرار دارم.
چگونه و به چه نحو با او مذاکره کردید؟
با خونسردی و صبر بسیار و شناخت دقیق روانشناسی طرف مقابل. در آن مورد، لحظهای پیش آمد که به شکلی تقریباً سوررئال، در نهایت از طریق فوتبال با هم ارتباط برقرار کردیم. عکسهایی از رئال مادرید را به او نشان دادم. شاید تعریف کردنش مضحک به نظر برسد، اما در شرایط بحرانی، هر المان انسانی میتواند برای باز کردن یک روزنه به کار بیاید.
در ایران جرمی به نام «محاربه» (جنگ با خدا) وجود دارد که مجازات آن اعدام است و دامنه گسترده ای دارد. این جرم از بستن یک خیابان تا مشارکت در تظاهرات به خشونت انجامیده را شامل می شود، فارغ از اینکه تلفاتی داشته باشد یا خیر. وقتی در حال نهاییکردن آزادی آنا بودم، قاضی از من پرسید در حکم بنویسیم چه کرده است؟ گفتم: «ننویسید در تظاهرات شرکت کرده، بنویسید شاهد تظاهرات بوده است.» همین نکته اهمیت داشت.
سپس عجیبترین اتفاق رخ داد. از من برای آزادی او وثیقه خواست. پرسید آیا خانهای دارم یا میتوانم فیش حقوقی بگذارم؟
به او گفتم هیچکدام از اینها را ندارم و تنها چیزی که میتوانم ارائه دهم، کپی پاسپورت دیپلماتیک من است. همین کار را هم کردم. از پاسپورت دیپلماتیک من کپی گرفتند و روند کار پیش رفت.
اما با این حال، آن شب «آنا» از ایران خارج نشد.
نه. در فرودگاه صحنهای بسیار پرتنش شکل گرفت. همهچیز آماده بود، اما در آخرین کنترل گفتند نمیتواند عبور کند، چون ویزایش در دوران بازداشت منقضی شده و باید تمدید شود. نیمهشب بود احتمالاً جمعه و در چنین لحظاتی میفهمید که همهچیز میتواند دوباره فروبپاشد.
تماس گرفتم، فشار وارد شد، سرانجام مانع اول رفع شد، اما پرواز از دست رفت. گزینه دیگری پیدا کردم و همهچیز را دوباره سازماندهی کردیم. آن شب بسیار طولانی بود. هر ساعت اضافی خطر محسوب میشود، چون همیشه فکر میکنید ممکن است چیزی خراب شود یا کسی دستور لغو خروج را صادر کند. اما در نهایت او خارج شد.
چه خاطره دیگری از آن عملیات دارید؟
حس موقتیبودن مطلق. هیچچیز قطعی نبود. و نیز نقش افرادی که دیده نمیشوند مثلاً مترجم سفارت. بدون افراد وفادار و دقیق که نهفقط کلمات بلکه کدهای فرهنگی را منتقل کنند، کاری پیش نمیرود. به همین دلیل برای یکی از آنها درخواست مدال افتخار کردم. او لیاقتش را داشت.
پرونده سانتیاگو سانچز حتی طولانیتر و پیچیدهتر بود.
بهمراتب. بیش از یک سال طول کشید و انرژی زیادی از من گرفت. سانتیاگو هیچ تناسبی با تصویر یک جاسوس نداشت. پیاده بهسمت جام جهانی قطر میرفت، همهچیز را در شبکههای اجتماعی منتشر میکرد. اما در آن فضای سیاسی، به گروگان یک منطق سیاسی تبدیل شد. بهنظر من برایش دام گذاشته بودند. او قبلاً به ایران آمده بود، یک ایرانی به نام علی را میشناخت، و همراه او به مزار مهسا امینی رفت. هنگام خروج بازداشت شد. علی یک هفته بعد آزاد شد؛ اما سانتیاگو نه.
چه زمانی متوجه شدید که این پرونده طولانی خواهد شد؟
خیلی زود. در ابتدا فکر میکردم که میتوان این موضوع را سریع حل کرد. به دیدن او در کردستان ایران رفتم، در شرایطی بسیار بحرانی، اعتصاب عمومی، هتلهای بسته، خیابانهای ملتهب. حتی از درِ پشتی وارد هتل شدیم. اینها نشاندهنده وضعیت کشور بود. نخستین دیدار امیدبخش بود، اما وقتی او را به زندان اوین منتقل کردند، شرایط بهشدت سختتر شد. با دیدن وضعیت و ماهیت پرونده، فهمیدم وارد سطح دیگری شدهایم.
چگونه او آزاد شد؟
آنها میدانستند که او جاسوس نیست. من هر راهی را که توانستم امتحان کردم. مسیر قضایی، پلیسی، دیپلماتیک، تماسهای داخلی و خارجی، افراد درون سیستم و واسطهها. در ایران آدم یاد میگیرد که وقتی سرویسهای اطلاعاتی و امنیتی درگیر باشند، وزارت امور خارجه نقش محدودی دارد. برای یک دیپلمات این وضعیت ناامیدکننده است، چون با طرفهای گفتگوی مهربان و حتی منطقی روبهرو هستی اما هیچ اختیاری ندارند.
همچنین باید بگویم که وزیر امور خارجه، خوزه مانوئل آلبارس، بیش از یک بار با همتای ایرانی خود تماس تلفنی گرفت تا برای سانتیاگو میانجیگری کند.
در این میان صدور ویزا همیشه ابزاری برای فشار و مذاکره است، اما این موضوع که اسپانیا در آن زمان ریاست اتحادیه اروپا را بر عهده داشت نیز تأثیرگذار بود. از نظر ایران، اسپانیا جایگاه متفاوتی نسبت به سایر کشورهای غربی دارد. آنها سلسلهمراتبی ذهنی از کشورهای متخاصم دارند. اسپانیا در کنار ایتالیا، پرتغال و یونان، جزو کشورهای «کمتر بد» محسسوب می شوند. این موضوع چیزی را تضمین نمی کرد، اما به جلوگیری از بسته شدن کامل برخی درها کمک کرد.
پایان ماجرا در شب سال نو اتفاق افتاد.
بله، یک صحنه باورنکردنی. ما با خانواده در خانه بودیم و برای یک شام آرام پایان سال آماده میشدیم. ناهار سبکی خورده بودیم چون میخواستیم شب مراسم سال نو را برگزار کنیم که ناگهان با من تماس گرفتند: «بیایید، امروز سانتیاگو را آزاد میکنیم.» من کاملاً باور نکردم، چون قبلاً هم این را شنیده بودم. اما رفتم.
از آن نوعی که در ایران دیده میشود. رنگهای طلایی، سالنهای پرزرقوبرق، فضایی کاملاً نمایشی. بخشی از دستگاه امنیتی آنجا حضور داشتند. آنها گفتند قرار است او را از زندان اوین می آورند. رسیدنش طول کشید. من با آنها نشسته بودم و تلاش میکردم خونسردیام را حفظ کنم، تا اینکه در نهایت ظاهر شد. بسیار خسته بود. جایی برایش سر میز در نظر گرفته بودند، اما او از نشستن برای غذا خوردن خودداری کرد.
وقتی به اقامتگاه رسید، حالش چگونه بود؟
خسته و فرسوده بود. پسرم درباره اش جملهای گفت که گویی پیشگویی بود: «او شامپاین نخواهد خواست، او یک آبجو میخواهد». و حق با او بود. به او یک آبجو دادیم. لحظه بسیار انسانی بود. پس از ماهها زندان، بلاتکلیفی و گفتگوهای غیرممکن، ناگهان در خانهات با کسی نشستهای که تازه از اوین آزاد شده است و میبینی که او دوباره به حالت عادی برمیگردد. این لحظه فراموشنشدنی است. من هنوز هر هفته با سانتیاگو صحبت میکنم. میخواهم بر رفتار خانوادهاش و بهویژه مادرش تأکید کنم، کسی که همواره با من در تماس بود و در تمام مدت، خونسردی و اعتماد خود را به مدیریت من حفظ کرد.
شما استدلال کرده اید که بحران کنونی یک جنگ واحد نیست، بلکه سه جنگ همزمان است: جنگ ترامپ، جنگ نتانیاهو و جنگ ایران. اینها چه تفاوتی با هم دارند و چه هدفی را دنبال میکنند؟
بله، چون همه یک هدف را دنبال نمیکنند. ترامپ یک جنگ سریع، تقریباً جراحیشده میخواست، با این تصور که یک ضربه قوی میتواند به فروپاشی نظام ایران منجر شود، اما حالا میخواهد هر چه زودتر از آن خارج شود زیرا هزینه داخلی جنگ در ایالات متحده بالا رفته است. در مقابل، نتانیاهو یک جنگ بسیار استراتژیکتر و همچنین شخصیتر را دنبال می کند. او به دنبال تضعیف پایدار ایران است و در عین حال، به طولانی کردن درگیری علاقه دارد. ایران نیز به نوبه خود، جنگ را به عنوان یک تجاوز ترکیبی درک کرده و با گسترش میدان بازی نه تنها نظامی، بلکه اقتصادی و منطقهای پاسخ داده است، بهگونهای که هزینه آن را همه احساس کنند.
تا چه حد این جنگ نظام سیاسی ایران را از درون تغییر داده و قدرت سپاه پاسداران را در برابر طیف اصلاحطلب تقویت کرده است؟
بسیار زیاد. برداشت من این است که ایران از یک تئوکراسی با ساختار پررنگ روحانیت، بهسمت نظامی که بهطور فزایندهای امنیتی–نظامی میشود، در حال حرکت است و پوشش مذهبی همچنان وجود دارد، اما قدرت واقعی در اختیار سپاه پاسداران قرار دارد. این جنگ این روند را تسریع کرده، به رادیکالتر شدن نظام انجامیده و رئیسجمهور اصلاحطلب را به حاشیه رانده است. پیش از این بحران، نظام بهواسطه شکاف نسلی و اعتراضات تضعیف شده بود، اما این جنگ به انسجام درونی، تقویت جریانهای تندرو و تمرکز هرچه بیشتر قدرت در نهادهای امنیتی انجامیده است.
آیا در کوتاهمدت چشمانداز واقعی برای یک راهحل دیپلماتیک وجود دارد یا به نظر شما ایران در نهایت از برگ برنده راهبردی خود، یعنی تنگه هرمز، استفاده خواهد کرد؟
یک روزنه محدود برای دیپلماسی وجود دارد، بهویژه بهدلیل فشار ترامپ برای گشودن کانالهای تماس و نیز تحرک برخی بازیگران منطقهای؛ با این حال، محتاط هستم. مشکل اصلی فقدان اعتماد میان طرفهاست و بدون حداقلی از اعتماد، ورود به یک مذاکره واقعی بسیار دشوار است. در مورد تنگه هرمز، این همچنان مهمترین اهرم راهبردی ایران است—حتی فراتر از پرونده هستهای—زیرا ابزاری است که میتواند موازنه اقتصادی جهانی را مختل کند. از این رو نمیتوان استفاده از آن را منتفی دانست، هرچند بهکارگیری کامل آن هزینههای بسیار سنگینی برای تهران نیز به همراه خواهد داشت.






