هفدهمین اجلاس سران سازمان همکاری اقتصادی (اکو) با شعار “چشمانداز جدید برای آیندهای پایدار و مقاوم در برابر تغییرات اقلیمی” در جولای ۲۰۲۵ در خانکندی آذربایجان برگزار شد. این اجلاس فرصت مهمی برای رهبران کشورهای عضو فراهم کرد تا اولویتهای توسعهای و راهبردهای آینده را با توجه به تحولات ژئوپلیتیکی و ژئواکونومیکی بررسی کنند. به منظور بررسی دستاوردهای این اجلاس و همینطور بررسی مزیت رقابتی سازمان اکو نسبت به سایر سازمانهای منطقهای فعال در آسیا و خاورمیانه با دکتر اسد مجید خان، دیپلمات برجسته وزارت امور خارجه پاکستان و دبیرکل سازمان همکاری اقتصادی (اکو)، گفتگویی انجام داده ایم که در ادامه مشروح آن را میخوانید.
گفتگوی اختصاصی آوا دیپلماتیک با دکتر اسد مجید خان، دبیرکل سازمان همکاری اقتصادی (اکو)
اهداف اصلی برگزاری هفدهمین اجلاس سران اکو چه بود و مهمترین محورهای دستور کار این اجلاس شامل چه موضوعاتی میشد؟
این اجلاس ها که هر دو سال برگزار می شوند فرصت مهمی را در سطح رهبری کشوران برای بررسی کار و اولویت های این سازمان و ارائه راهنمایی و راهکار برای آینده، با در نظر گرفتن تحولات ژئوپلیتیکی و ژئواکونومیکی در منطقه، فراهم می آورد. هفدهمین اجلاس اکو که در روزهای 3 و 4 جولای سال 2025 با شعار ” چشمانداز جدید سازمان همکاری اقتصادی برای آینده ای پایدار و مقاوم در برابر تغییرات اقلیمی” در شهر خانکندی آذربایجان برگزار شد، طیف گسترده ای از مسائل نظیر افزایش ارتباطات تجاری و حمل و نقلی، ارتقا همکاری در زمینه انرژی های تجدید پذیر، پیشبرد تاب آوری اقلیمی و تقویت موسسات سازمان همکاری اقتصادی را مورد بحث و بررسی قرار داد این اجلاس از اهمیت ویژه ای برخوردار شد چرا که تعدادی از پیشنهادات و طرح های مهم توسط خود رهبران ارائه گردید و این امر باعث غنای سند چشم انداز “اهداف استراتژیک همکاری اقتصادی ۲۰۳۵” که در دست تهیه است می شود و سازمان را برای ده سال آینده هدایت می کند.
این اجلاس تا چه میزان به بحرانهای ژئوپلیتیکی جاری در منطقه پرداخت و این مسائل چه تأثیری بر دستورکار سازمان اکو داشته است؟
اکو، به عنوان یک سازمان اقتصادی، در وهله اول بر مسائل توسعه محور تمرکز دارد و هدف آن پیشبرد و تعمیق ادغام منطقه ای از طریق گسترش تجارت، اتصالات حمل و نقلی، همکاری های زیست محیطی و مواردی از این دست است. با این حال، با توجه به فضای ژئوپلیتیکی فعلی و وجود مجموعه ای از بحران های تاثیر گذار بر منطقه، رهبران به وضوح نگرانی های خود را پیرامون تعدادی از مسائل من جمله محکومیت تجاوز اسرائیل علیه ایران و جنایات در غزه و موارد دیگر ابراز داشتند و در عین حال بر اهمیت حفظ وحدت، همبستگی، و صلح و ثبات منطقه ای به عنوان پیش نیازهای ضروری توسعه جمعی، تاکید نمودند.
در این اجلاس، چه ابتکارات یا توافقهای مشخصی برای تقویت ارتباطات جادهای و ریلی میان کشورهای عضو مطرح شده است؟
تقویت ارتباطات منطقه ای از اولویت های اصلی سازمان همکاری اقتصادی است. در خلال این اجلاس، شماری از ابتکارات مهم برای تقویت زیرساخت های ترانزیتی بین کشورهای عضو مورد پیشنهاد و تاکید قرار گرفت. این ابتکارات شامل توسعه کریدورهای بین المللی، مدرن سازی بنادر و فرآیندهای مرزی، تسهیل حمل و نقل چند وجهی، بهبود سامانه های لجستکی دیجیتال، و اولویت قرار دادن کریدورهای حمل و نقل سبز به جهت ارتقا زیرساخت های پایدار با آلایندگی کم می باشد. بحث و بررسی ها همچنین بر ادغام زیرساخت های فیزیکی، استفاده موثرتر از فناوری و بیشتر دیجیتالی کردن آن، و پیگیری بحث پایداری زیست محیطی برای تقویت رشد اقتصاد منطقه ای متمرکز بود.
چه سازوکارهایی در سازمان اکو برای پیگیری نظاممند و اجرای مصوبات اجلاسها در کشورهای عضو پیشبینی شده است؟
پیگیری و اجرای موثر از اولویت های اصلی در دبیرخانه اکو است. دبیرخانه به عنوان هماهنگ کننده مرکزی در راستای اجرای تصمیمات گام برمی دارد. در صورت نیاز، جلسات وزرای بخشهای مختلف برای ارزیابی پیشرفت، رسیدگی به چالشها و بروزرسانی راهبردها تشکیل می شود. در عین حال نیز مجموعه های تابعه اکو وظیفه عملیاتی کردن ابتکارات مختص خود را بر عهده دارند. این بسترها تضمین می کنند که تلاش های پیگیری، فراتر از اجلاس ها گسترش یابند و به عنوان یک فرآیند مستمر پذیرفته شوند. رویکرد نظام مند و چند سطحی اکو، ترکیب نظارت نهادی، هماهنگی فنی، و گفتگوی منظم بین دولتی، این اطمینان را به ارمغان می آورد که تصمیمات به نتایج ملموس در سراسر منطقه تبدیل شوند.
به نظر شما، مزیت رقابتی سازمان اکو نسبت به سایر سازمانهای منطقهای فعال در آسیا و خاورمیانه چیست؟
اکو یکی از قدیمی ترین و باتجربه ترین سازمان های منطقه ای است که ریشه های آن به سال ۱۹۶۴ برمی گردد که با عنوان سازمان همکاری منطقه ای برای توسعه (RCD) تأسیس شد. این سازمان که در سال ۱۹۸۵ به سازمان همکاری اقتصادی تغییر نام داد، پیشرو و پیشگام در همکاری های توسعه منطقه ای در آسیا شناخته می شود. آنچه که اکو را منحصر به فرد می کند، دسترسی جغرافیایی آن است که آسیای مرکزی، آسیای جنوبی، آسیای غربی و قفقاز را به هم متصل می کند و یک کریدور طبیعی است که پیوند بازارهای جهانی بزرگ مانند چین، اتحادیه اروپا، خلیج فارس و آسیای جنوبی را به یکدیگر برقرار می سازد. کشورهای عضو، در کنار بهره مندی از نزدیکی جغرافیایی، دارای پیوندهای فرهنگی قوی و سنت ها و تاریخ مشترک هستند که این وضعیت در سازمان هایی از این نوع امری نادر است. این نزدیکی، اعتماد و همکاری متقابل را تقویت کرده و با عدم وجود اختلافات سیاسی فعال، اکو را الگویی برای همکاری و مشارکت منطقه ای قرار داده است.
تفاهمنامه تسهیل تجارت میان کشورهای عضو در چه مرحلهای قرار دارد و اجرای آن چه تأثیری بر توسعه تجارت درون منطقهای خواهد داشت؟
سازمان همکاری اقتصادی به تازگی اولین نشست فنی خود پیرامون پیشنویس توافقنامه تسهیل تجارت اکو (ETFA) را در تاریخ 22 می 2025 در تاشکند برگزار کرد. این نشست، گام مهمی در جهت نهادینه کردن یک چارچوب قانون محور به منظور کاهش هزینه های معاملات تجاری و بهبود کارایی گمرکی در منطقه بود. علاوه بر این، اکو راهبرد تسهیل تجارت خود را در تاریخ 28 می 2025 در خلال دهمین نشست شورای روسای کل ادارات گمرک کشورهای عضو اکو (CHCA) در تهران تصویب نمود. این راهبرد نقشه راه ساختار یافته ای را برای کشورهای عضو فراهم کرد تا از مزایای کامل توافقنامه تسهیل تجارت اکو در آینده، از جمله رویه های گمرکی و ترانزیتی ساده، استانداردهای فنی و بهداشتی هماهنگ و در نهایت، افزایش قابل توجه مراودات تجاری درون منطقه ای، بهره مند شوند.
لطفاً درباره چارچوب همکاریهای گمرکی میان کشورهای عضو توضیح دهید.
سازمان همکاری اقتصادی به تازگی توافقنامه کمک اداری متقابل در امور گمرکی را که در تاریخ 25 ژوئن 2025 برای به امضا رسیدن آماده شده بود، تصویب کرد. این توافقنامه گامی بزرگ در جهت تقویت همکاری های حقوقی و نهادی در اجرای گمرک و مدیریت ریسک است. به طور همزمان، دبیرخانه اکو و کشورهای دارای حق امضا (آذربایجان، ایران، پاکستان، و ترکیه) در حال اجرای طرح بانک اطلاعاتی اکو در خصوص قاچاق و تخلفات گمرکی هستند تا میزان به اشتراک گذاری داده های فرامرزی و هماهنگی های اجرایی آن افزایش یابد. ترکیه به عنوان میزبان بانک اطلاعاتی، اولین جلسه آزمایشی فنی خود را در تاریخ 12 می 2025 برگزار کرد و همچنین با کشورهای دارای حق امضا برای رسیدگی به چالش های فنی و تضمین آمادگی سیستم همکاری می کند. این ابتکارات با پشتیبانی پروتکل های تبادل الکترونیکی دادهها (EDI) و سیستم های پنجره ملی، چارچوب مرزی به هم پیوسته تر و شفاف تری را ایجاد می کنند و راه را برای ادغام عمیق تر گمرک های منطقه ای هموار می سازند.
سازمان اکو چگونه همکاری در حوزههایی مانند آموزش، فرهنگ و گردشگری را گسترش میدهد و این حوزهها چه نقشی در تحقق اهداف این سازمان دارند؟
سازمان همکاری اقتصادی از طریق نهادهای تخصصی خود به پیشبرد همکاری های منطقه ای در زمینه آموزش، فرهنگ و علم متعهد است. هفته اکو در ماه جولای امسال در آذربایجان ذیل بخشی از هفدهمین اجلاس اکو، اولین انجمن های جوانان و زنان اکو را معرفی کرد و ذینفعان مختلف را برای بحث های تاثیرگذار با هدف شکل دهی به آینده همکاری های منطقه ای گرد هم آورد.
ما دارای یک ساختار نهادی قوی برای ترویج گردشگری منطقه ای هستیم. در نتیجه، اکو در بخش گردشگری عملکرد خوبی داشته که این امر با افزایش تبادلات گردشگری درون منطقه ای تجلی یافته است. هر ساله سازمان همکاری اقتصادی شهری را به عنوان پایتخت گردشگری اکو معرفی می کند تا میراث فرهنگی و طبیعی خود را به نمایش بگذارد. امسال ارزروم به عنوان پایتخت گردشگری اکو تعیین شده است. سال آینده شوشا و سال 2027 لاهور این عنوان را یدک خواهند کشید. ما معتقدیم که تجارت، حمل و نقل، و گردشگری دست در دست هم پیش می روند و به طور متقابل یکدیگر را تقویت میکنند. گردشگری به عنوان ابزاری مهم برای پر کردن شکاف اطلاعاتی و گرد هم آوردن مردم و مشاغل منطقه عمل می کند.
سازمان اکو چه برنامههایی برای پشتیبانی از روند رو به رشد هوش مصنوعی و بهرهگیری از آن در توسعه منطقهای دارد؟
اگرچه اکو هنوز یک راهبرد رسمی و یکپارچه برای استفاده از هوش مصنوعی ندارد، اما ما از اهمیت آن کاملا آگاهیم و داریم گام های معناداری را برای ادغام هوش مصنوعی در دستور کار جامع تر توسعه منطقه ای خود برمی داریم. اکو به طور فعال زمینه ایفای نقش تحول آفرین هوش مصنوعی را در پیشبرد توسعه منطقه ای پایدار، فراگیر و یکپارچه فراهم می کند. رویکرد ما بر ظرفیت سازی و همکاری فنی متمرکز است تا اطمینان حاصل کند که همه کشورهای عضو، صرف نظر از قابلیتهای دیجیتالی کنونی خود، بتوانند مشارکت داشته باشند و از پیشرفت های هوش مصنوعی بهره مند شوند. اکو همچنین تحقیقات و نوآوری های فرامرزی را، به ویژه در زمینه هایی مانند کشاورزی هوشمند، مدیریت انرژی و نظارت بر آب و هوا، ترویج می دهد. به منظور بهتر شکل دادن یک نقشه راه ساختارمند برای پذیرش هوش مصنوعی، اکو قصد دارد میزگردی منطقه ای با موضوع هوش مصنوعی برگزار کند و سیاست گذاران، رهبران بخش خصوصی و محققان را گرد هم آورد. این ابتکار، همکاری و مشارکت با سازمان های بین المللی نظیر طرح اتحادیه بین المللی مخابرات (ITU) موسوم به “هوش مصنوعی برای خیر عمومی” و سازمان همکاری دیجیتال را تقویت خواهد کرد.
چه سیاستها و سازوکارهایی برای حمایت و توانمندسازی بنگاههای کوچک و متوسط (SMEs) و استارتآپها در کشورهای عضو اکو پیشبینی شده است؟
ما به طور فعال توسعه اکوسیستم های استارتاپی در سراسر منطقه اکو را ترویج می کنیم. یکی از پیشنهادات مهم ارائه شده در مجمع جوانان در خلال هفدهمین نشست اکو در آغدام، تاسیس صندوق کارآفرینی و استارتاپ جوانان اکو بود که به عنوان یک سازوکار مالی منطقه ای به جهت توانمندسازی سرمایه گذاری های اولیه، صدور گواهینامه و دسترسی به تدارکات عمومی طراحی شده است. به زودی برای تصویب این طرح تصمیم گیری خواهد شد. بر اساس تصمیم وزا در بیست و هشتمین نشست شورای وزیران در مشهد، ما همچنین در حال بررسی پیشنهاد تاسیس اداره فناوری اطلاعات و نوآوری دیجیتال اکو به منظور رسمی تر کردن حمایت ها از استارتاپ ها، تجارت دیجیتال، و کارآفرینی مبتنی بر فناوری در سراسر منطقه هستیم.
آیا تدوین راهبردی منطقهای برای توسعه انرژیهای پاک در دستور کار سازمان اکو قرار دارد؟
به طور حتم، ما باید دستور کار انرژی منطقه ای خود را پیش ببریم که با توجه به چشم انداز جهانی انرژی که به سرعت در حال تحول است، مستلزم افزایش مالکیت و مشارکت فعال همه ذینفعان می باشد. موفقیت اجرای “راهبرد همکاری انرژی اکو 2023” به تعهد کشورهای عضو در تبدیل چشم انداز به اقدامات ملموس بستگی دارد. مرکز انرژی پاک منطقه اکو (CECECO) در باکو به عنوان یک کاتالیزو برای این تلاش های تحول آفرین عمل می کند. این مرکز با هدف ایجاد محیطی راهگشا برای بازارهای انرژی تجدید پذیر و بهره وری آن، سرمایه گذاری در این بخش ها را تقویت می کند. منشور مرکز انرژی پاک منطقه اکو قبلا به امضا شش تا از کشورهای عضو رسیده است و پیش بینی ما این است که مشارکت گسترده تری در جهت هرچه بیشتر تقویت نمودن این پروژه مهم و تسریع در تحول انرژی پایدار منطقه صورت پذیرد.
سازمان اکو چگونه با چالش توسعه در کشور افغانستان مواجه میشود و در عین حال، فراگیری و شمولیت برنامههای منطقهای خود را پیگیری میکند؟
افغانستان یکی از اعضای مهم اکو و یک مرکز ترانزیت حیاتی در منطقه است. ما از شرکت معاون نخست وزیر افغانستان در هفدهمین اجلاس اکو در آذربایجان و تاکید مجدد افغانستان بر تعهدش به اهداف و مقاصد اکو خوشحال شدیم. با احیای تدریجی تعاملات با افغانستان که به طور شایسته ای به تاکید کشورهای عضو رسیده است، مشتاقانه منتظر بررسی راه های تعمیق همکاری با افغانستان در چارچوب اکو هستیم.
آیا برنامهای برای گسترش عضویت کشورهای ناظر یا ایجاد همکاری جدید با کشورهای غیرعضو سازمان اکو در نظر گرفته شده است؟
اکو متعهد به تعمیق تعاملات خود با کشورها و همچنین سازمان های منطقه ای و بین المللی است. به همین منظور از چندین مهمان ویژه به نمایندگی از کشورها و سازمان های بین الملی برای حضور در هفدهمین اجلاس اکو دعوت به عمل آمد. اکو دارای سه عضو ناظر است و در حال حاضر نیز درخواست هایی برای پذیرش عضو ناظر داریم که در حال بررسی هستند. ما به طور فعال با نمایندگان کشورهای خارجی مستقر در تهران به منظور بررسی فرصت های همکاری در تعامل هستیم. ما همچنین تعاملات خود را با سازمان های بین المللی و کشورهای غیر عضو اکو استحکام بخشیده ایم و شبکه مشارکتهای خود را گسترش داده و همکاری های منطقه ای و جهانی را تقویت کرده ایم.
سازمان اکو تاکنون چه اقدامات مشخصی برای ارتقاء برابری جنسیتی و توانمندسازی اقتصادی زنان درمیان کشورهای عضو این سازمان انجام داده است؟
زنان بخش مهم و جدایی ناپذیر تمام تلاش های توسعه ملی هستند. ما آنها را ذینفعانی مهم در پیشبرد توسعه دستور کار اکو قلمداد می کنیم. با این دیدگاه، اولین مجمع زنان اکو با محوریت موضوعی “تقویت نقش زنان برای ساختن آینده ای پایدار و مقاوم در برابر تغییرات اقلیمی” را در طول هفته اکو در خلال هفدهمین اجلاس برگزار نمودیم که در آن رهبران زن از سراسر منطقه و سازمان های بین المللی، دیدگاه های خود را درباره جریان سازی زنان در تلاش های توسعه به اشتراک گذاشتند. این مجمع خواستار ادغام صدای زنان در سیاست گذاری و تقویت رهبری آنها شد. این مجمع همچنین بر اهمیت دیدگاه های زنان در شکل دهی به “اهداف راهبردی همکاری اقتصادی 2035” تاکید نمود.
سازمان اکو چگونه با سایر سازمان های بین المللی، مانند سازمان همکاری شانگهای و اتحادیه اقتصادی اوراسیا، هماهنگی ایجاد میکند تا از تداخل فعالیتها جلوگیری شود و همافزایی تقویت گردد؟
به اعتقاد ما، همکاری منطقه ای و ایجاد هم افزایی برای جلوگیری از دوباره کاری و همپوشانی در پیشبرد دستور کار توسعه منطقه ای، امری بسیار ضروری و مطلوب است. با عنایت به این موضوع، ما آماده ایم تا گفتگوهایی را با سازمان های منطقه ای و بین المللی از جمله سازمان همکاری شانگهای و اتحادیه اقتصادی اوراسیا آغاز کنیم تا به کار خود هم افزایی بخشیم و همکاری های خود را برای تقویت تاثیر تلاش های جمعی افزایش دهیم.
سازمان اکو از چه شاخصهای کلیدی عملکرد (KPI) برای سنجش میزان موفقیت خود استفاده میکند؟ آیا شاخصهایی مانند حجم تجارت، میزان سرمایهگذاری در زیرساختها یا روند اصلاحات نهادی در این ارزیابی نقش دارند؟
مقوله اجرا برای ما در سازمان همکاری اقتصادی یک چالش بوده است و به همین دلیل است که ما اولویت بالایی برای رسیدگی به مسائل مربوط به اجرا قائلیم. در واقع، این موضوع بخشی از دستور کار اصلاحات در اکو است. ما فرآیندها و سازوکارهایی از جمله جلسات وزرا را داریم که کار و عملکرد سازمان مورد ارزیابی قرار می گیرد. با این حال، تا کنون هیچ شاخص کلیدی عملکردی رسما تدوین نشده است. ما معتقدیم برای دستیابی به اجرای موثر، باید به این موضوع توجه شود.
از زمان آغاز مسئولیتتان، کدام تحول یا تغییر نگرش در زمینه اراده سیاسی کشورهای عضو برای تعمیق همکاریهای منطقهای، بیش از همه جالب توجه بوده است؟
از آغاز دوره تصدی من، آنچه بیش از همه برجسته بوده، همگرایی آشکار و رو به رشد و اراده سیاسی کشورهای عضو اکو در راستای همکاری های منطقه ای عمیق تر و نتیجه محور تر بوده است. همکاری عالی میان رهبران که در هفدهمین اجلاس به نمایش گذاشته شد، آن اجلاس را تبدیل به یک فرصت برای سازمان همکاری اقتصادی کرد. ما به وضوح شاهد حس تازه ای از ضرورت و هدف مشترک در میان رهبران به ویژه در همسو کردن اولویت های ملی با اهداف منطقه ای گسترده تر بودیم. ما همچنین شاهد تعهد قوی تر به اصلاحات نهادی، اجرای بهتر توافقنامه های اکو، تمایل به تشکیل جلسات وزرا و استقبال بیشتر از گفتگوهای فراگیر هستیم. این طرز فکر جمعی حاکی از وجود تغییری قابل توجه از لفاظی به عملگرایی است که پایه مستحکمی را برای تحقق چشم انداز منطقه اکو یکپارچه تر، باثبات تر و مرفه تر بنا می کند.
چگونه از پیشینه دیپلماتیک و شبکه روابط بینالمللی خود برای ارتقاء جایگاه سازمان اکو بهره گرفتهاید؟
بدیهی است که تجربه و پیشینه من در انجام وظیفه ای که به من محول شده مفید واقع می شود. برای من، گردهم آوردن کشورهای منطقه، به وضوح نه انجام یک شغل که یک رسالت است. بنده متعهد هستم که در پیشبرد دستور کار سازمان همکاری اقتصادی در زمینه همگرایی منطقه ای به بهترین نحو تلاش کنم.
با توجه به اعلام آمادگی جمهوری اسلامی ایران برای میزبانی اجلاس بعدی سران اکو، چه اولویتها و محورهایی را برای دستور کار آن اجلاس پیشنهاد میکنید و ایران تاکنون در چه حوزههایی بیشترین سطح همکاری را با سازمان اکو داشته است؟ همچنین، چشمانداز تقویت روابط و گسترش همکاریهای دوجانبه میان ایران و این سازمان را چگونه ارزیابی میکنید؟
پیشنهاد ایران برای میزبانی از هجدهمین اجلاس با استقبال گرم رهبران حاضر در هفدهمین اجلاس همراه شد. این چهارمین مرتبه است که ایران میزبان اجلاس اکو می شود. ایران در تمام زمینه های همکاری منطقه ای، مشارکت و همکاری برجسته ای در فعالیتهای این سازمان داشته است. ایران میزبان دبیرخانه اکو و چندین آژانس تابعه از جمله موسسه فرهنگی اکو، کالج بیمه اکو، انستیتو علوم و فناوری محیط زیست اکو، مرکز منطقه ای مدیریت ریسک بلایای طبیعی اکو، موسسه منطقه ای استانداردسازی اکو، ارزیابی انطباق، تأیید صلاحیت و اندازه شناسی (RISCAM)، کمیسیون دامپزشکی اکو (ECO-VECO)، مرکز منطقه ای همکاری آژانس ها و آمبودزمانهای مبارزه با فساد اکو (RCCACO) می باشد. همه این موارد ایران را در موقعیتی منحصر به فرد قرار می دهد تا قهرمان سیاسی ادغام منطقه ای نزدیک تر و همکاری های توسعه ای در چارچوب اکو باشد. اهداف و مقاصد ما در سازمان همکاری اقتصادی با تعهد ملی ایران به سیاست همسایگی دوستانه همسو است. ما مشتاقانه در انتظار همکاری نزدیک با ایران در تدوین یک دستورکار اساسی و معنا دار با تمرکز بر گسترش تجارت، ادغام حمل و نقل، و همکاری های فناورانه برای هجدهمین اجلاس سران اکو هستیم.
