امنیت غذایی دیگر تنها به میزان تولید وابسته نیست؛ تغییرات اقلیمی، فشار بر منابع آب و خاک، تنش های ژئوپلیتیک و اختلال در زنجیره های تأمین، کشورها را با پرسشی دشوار روبه رو کرده است: چگونه می توان دسترسی پایدار به غذای سالم را تضمین کرد، بی آنکه معیشت تولیدکنندگان و توان اکوسیستم ها تضعیف شود؟ برای ایران، که با محدودیت منابع آبی و ضرورت افزایش بهره وری کشاورزی مواجه است، این پرسش با توسعه روستایی، حفاظت از تنوع زیستی و تجارت محصولات غذایی پیوند دارد. در این میان مسئله مشترک آن است که چگونه می توان دانش و فناوری را به راهکارهایی عملی و در دسترس کشاورزان تبدیل کرد. آیا افزایش تولید با صیانت از منابع طبیعی و پایداری معیشت جوامع محلی، سازگار است؟ همکاری های بین المللی در این مسیر چه نقشی دارند؟
به منظور بررسی چالش های امنیت غذایی و تحول نظام های کشاورزی ـ غذایی و چشم انداز همکاری های فنی فائو و ایران برای توسعه کشاورزی پایدار، با آقای فرخ طایراو، نماینده سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد در جمهوری اسلامی ایران، گفت وگویی انجام داده ایم که در ادامه می خوانید.
گفت وگوی اختصاصی آوا دیپلماتیک با آقای فرخ طایراو،
نماینده سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (فائو) در جمهوری اسلامی ایران
به عنوان نماینده سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (فائو) در جمهوری اسلامی ایران، روند کنونی امنیت غذایی جهانی را در سایه فشارهای همزمان ناشی از تغییرات اقلیمی، تنش های ژئوپلیتیک، عدم قطعیت های اقتصادی و اختلال در زنجیره های تأمین کشاورزی چگونه ارزیابی می فرمایید؟
تصویر جهانی متناقض است. پیشرفت های دلگرم کننده ای وجود داشته است: طبق نسخه ۲۰۲۶ گزارش “وضعیت امنیت غذایی و تغذیه در جهان”، گرسنگی جهانی برای سومین سال متوالی روند نزولی داشته است. تخمین زده می شود ۶۴۵ میلیون نفر یا ۷.۸ درصد از جمعیت جهان در سال ۲۰۲۵ با گرسنگی مواجه بوده اند که این رقم حدود ۴۳ میلیون نفر کمتر از نقطه اوج آن در سال ۲۰۲۲ است. نا امنی غذایی متوسط یا شدید نیز کاهش یافته، اما همچنان حدود ۲.۱ میلیارد نفر را تحت تأثیر قرار داده است. بنابراین، پیشرفت امکان پذیر است، اما آمارها همچنان به طرز غیر قابل قبولی بالا هستند و نابرابری شدیدی میان کشورها و مناطق مختلف دیده می شود.
آنچه سازمان فائو را نگران می سازد، تعامل و هم افزایی روز افزون میان مخاطرات مختلف است. تغییرات شدید آب و هوایی می توانند میزان تولید را کاهش دهند؛ منازعات و درگیری ها قادرند تجارت، حمل و نقل و دسترسی به نهاده ها را مختل سازند؛ بی ثباتی اقتصادی می تواند قیمت مواد غذایی، کود و انرژی را افزایش دهد؛ و در نهایت، تمامی این شوک ها قدرت خرید خانوارها و توان تولید کشاورزان را تحت تاثیر قرار می دهند. سیستم های کشاورزی-غذایی امروزی به شدت به یکدیگر وابسته اند، به طوری که بیش از یک پنجم کالری مصرفی در جهان از طریق مرزهای بین المللی تامین می شوند؛ بنابراین اختلال در یک منطقه می تواند به سرعت به سایر نقاط جهان منتقل شود.
درس سیاست گذاری این است که ما دیگر نمی توانیم به امنیت غذایی صرفا به عنوان مسئله تولید غذای بیشتر نگاه کنیم. ما به سیستم های کشاورزی و غذایی تاب آور نیاز داریم که بتوانند شوک ها را پیش بینی و جذب کنند و از دل آنها باز آفرینی شوند و در عین حال ارائه غذای مقرون به صرفه و مغذی و معیشت پایدار را تضمین کنند. این امر به معنای حرکت از واکنش به بحران های مکرر به سمت ایجاد تاب آوری، تنوع بخشی به زنجیره های تولید و تأمین، تقویت سیستم های حفاظت اجتماعی و هشدار اولیه، سرمایه گذاری در کشاورزی سازگار با اقلیم و باز نگه داشتن تجارت بین المللی کشاورزی به شکلی قابل پیش بینی است. این رویکرد کاملا منطبق بر چارچوب راهبردی فائو و چشم انداز آن برای دستیابی به سیستم های کشاورزی-غذاییِ کارآمدتر، فراگیرتر، تاب آورتر و پایدارتر است.
از منظر فائو، مهم ترین تحولات ساختاری مورد نیاز برای دستیابی به نظام های کشاورزی-غذاییِ تاب آورتر، مولدتر، فراگیرتر و زیست محیطی پایدارتر در دهه پیشِ رو کدام اند؟
فائو، تحول را به عنوان یک تغییر سیستمی می بیند، نه مجموعه ای از مداخلات کشاورزی مجزا. هدف، ارائه همزمان تولید بهتر، تغذیه بهتر، محیط زیست بهتر و زندگی بهتر است، به طوری که هیچ کس مغفول نماند. چارچوب راهبردی فائو مولفه هایی نظیر فناوری، نوآوری، داده ها و حاکمیت و نهادهای قوی تر را به عنوان شتاب دهنده های کلیدی این تحول معرفی می کند.
من بر چند تغییر ساختاری تاکید می کنم. نخست، ما باید از کشاورزیِ نهاده محور به سوی کشاورزیِ دانش بنیان و نوآورانه حرکت کنیم؛ تولید بیشتر و بهتر با آب، کود، انرژی و تأثیر زیست محیطی کمتر. دوم، سیاست های کشاورزی باید به چیزهایی فراتر از تولید اولیه نگاه کنند و کل زنجیره ارزش، از جمله ذخیره سازی، فرآوری، ضایعات مواد غذایی، ایمنی، لجستیک و بازارها را در نظر بگیرند. سوم، منابع طبیعی، به ویژه خاک، آب، تنوع زیستی، جنگل ها، مراتع و اکوسیستم های آبی باید به عنوان سرمایه های مولدی تلقی شوند که می بایست حفظ شوند نه اینکه از بین بروند.
چهارم، تحول باید فراگیر باشد. بهره برداران خرد، زنان و جوانان به دسترسی عادلانه به فناوری، منابع مالی، بازارها، و دانش و منابع تولیدی نیاز دارند. و در نهایت، ما به یکپارچگی بهتر بین سیاست های بخش کشاورزی، اقلیم، آب، سلامت، تنوع زیستی و توسعه روستایی نیاز داریم. فائو به طور فزاینده ای این نوع رویکرد یکپارچه و بومی را ترویج می دهد، زیرا ارتقای تاب آوری در بخش کشاورزی با نگاهِ بخشی امکان پذیر نخواهد بود.
تغییرات اقلیمی از طریق خشکسالی، سیل، موج های گرمایی و کاهش تنوع زیستی، در حال بازپیراییِ تولید کشاورزی در سراسر جهان است. به باور جنابعالی، توازن شایسته میان “سازگاری با اقلیم” و “کاهش آثار اقلیمی” در سیاست گذاری کشاورزی چیست؟
در بخش کشاورزی، به ویژه در کشورهای خشک و نیمه خشک مانند ایران، مسئله سازگاری یک ضرورت فوری است. کشاورزان در حال حاضر نیز پیامدهای افزایش دما، خشکسالی های طولانی، تغییر الگوهای بارندگی، سیلاب ها و سایر وقایع حدی اقلیمی و نیز فشارهای فزاینده ناشی از آفات و بیماری ها را تجربه می کنند. بنابراین، سیاست های کشاورزی باید تاب آوری سیستم های تولید، منابع طبیعی و معیشت جوامع روستایی را در اولویت قرار دهند.
در عین حال، سازگاری با اقلیم و کاهش آثار اقلیمی را نباید اهدافی متضاد یا رقابت پذیر تلقی نمود. راهبرد فائو پیرامون تغییرات اقلیمی، هم سازگاری تاب آورانه در برابر تغییرات و هم کاهش اثرات در سیستم های کشاورزی-غذایی را ترویج می دهد. بسیاری از مداخلات کشاورزی می توانند در هر دو جبهه مزایایی داشته باشند. به عنوان مثال، مدیریت بهتر خاک می تواند ضمن افزایش کربن خاک، احتباس آب را بهبود بخشد؛ استفاده کارآمدتر از کود می تواند هزینه های تولید و انتشار گازهای گلخانه ای را کاهش دهد؛ مدیریت بهتر دام می تواند بهره وری را افزایش و در عین حال شدت انتشار گازهای گلخانه ای را کاهش دهد؛ و کاهش ضایعات و پسماندهای غذایی از استفاده غیر ضروری از زمین، آب و انرژی جلوگیری می کند.
بنابراین، توازن مناسب باید مختص به هر کشور و شرایط خاص آن باشد. در کشورهایی که آسیب پذیری بالایی در برابر مخاطرات اقلیمی دارند، سازگاری و امنیت غذایی به الزام در صدر اولویت ها قرار می گیرد، در حالی که فرصت های کاهش پیامدها نیز باید تا جایی که به تقویت بهره وری، کارایی منابع و تاب آوری کمک می کنند، پیگیری شوند. نقش فائو در این میان، کمک به کشورها برای شناسایی این هم افزایی ها و ادغام آنها در سیاست های اقلیمی، از جمله مشارکت های تعیین شده ملی (NDCs) و برنامه های ملی سازگاری (NAPs) می باشد.
دقیقاً در همین نقطه است که تأمین مالیِ بین المللیِ حوزه اقلیم و دانش فنی فائو می تواند مکمل ظرفیت های ملی قرار گیرد؛ فرآیندی که گذر از مرحله شناسایی مخاطرات اقلیمی به سوی تدوین اقدامات ملموس، اولویت بندی شده و سرمایه پذیر در جهت تقویت تاب آوری دراز مدتِ نظام های کشاورزی و غذایی را تسهیل می کند.
فناوری های دیجیتال از جمله هوش مصنوعی، کشاورزی دقیق، سنجش از دور و کلان داده ها به سرعت در حال دگرگون ساختن فرایند تصمیم گیری در بخش کشاورزی هستند. فائو نقش این فناوری ها را در شکل گیری نظام های غذایی پایدار و عادلانه، به ویژه در کشورهای با درآمد متوسط، چگونه ترسیم می کند؟
فناوری های دیجیتال می توانند نحوه اتخاذ تصمیمات در بخش کشاورزی را به شکلی بنيادین بهبود بخشند. سنجش از دور می تواند به پایش محصولات کشاورزی، خشکسالی، تخریب اراضی و مصرف آب کمک کند؛ کشاورزی دقیق قادر است کارایی سامانه های آبیاری و مصرف کود ها را ارتقا دهد؛ سیستم های مشاوره دیجیتال می توانند اطلاعات آب و هوا، آفات و بازار را مستقیما به کشاورزان ارائه دهند؛ و هوش مصنوعی می تواند بیش از پیش به تجزیه و تحلیل مجموعه کلان داده ها کمک و از تصمیمات زود هنگام و هدفمند تر پشتیبانی کند.
بنابراین، فائو، کشاورزی دیجیتال را به عنوان شتاب دهنده ای برای تحول در سیستم کشاورزی-غذایی در نظر می گیرد. با این حال، فناوری به تنهایی هدف نیست. سوال مهم این است که آیا فناوری یک مشکل واقعی را حل می کند و آیا کشاورزان می توانند از آن استفاده کنند و از عهده هزینه های آن برآیند. دقیقا به همین دلیل، توسعه و ترویج ابزارهای دیجیتال باید با مشارکت جامعه و توسعه ظرفیت ترکیب شود تا اثربخشی و پایداری این سازوکار در دراز مدت تضمین شود. فائو بر ضرورت کاهش و رفع شکاف دیجیتال تاکید می ورزد تا کشاورزان خرد، زنان و جوانان روستایی از مزایای نوآوری محروم نمانند.
برای کشورهای با درآمد متوسط همچون ایران، من پتانسیل قابل توجهی برای ترکیب ظرفیت های علمی ملی قوی با کاربرد های عملی در سطح مزرعه می بینم؛ به عنوان مثال، سنجش از دور و داده های هواشناسیِ کشاورزی برای مدیریت آب، آبیاری دقیق، نظارت دیجیتال بر آفات، قابلیت ردیابی در محصولات کشاورزی با ارزش بالا و خدمات ترویجی مبتنی بر داده. موفق ترین فناوری ها، فناوری هایی خواهند بود که از نظر فنی بی نقص، سازگار با محیط زیست، مقرون به صرفه و از همه مهم تر، مقیاس پذیر باشند.
فائو به طور مداوم در حال بررسی فرصت ها برای معرفی و گسترش راه حل های مرتبط با کشاورزی دیجیتال و هوشمند از طریق برنامه های خود در ایران است. ما در حال حاضر چند نمونه عملی داریم. سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد ذیل ابتکار فائو در حمایت از سیستم پرورش شتر دوکوهانه، از توسعه و گسترش بیشتر ابزار دیجیتال یا همان اپلیکیشن “ساربان یار” حمایت کرد و این سامانه دیجیتال خدمات پایش و مدیریت گله های شتر را تسهیل نموده و دسترسی تولید کنندگان و ذی نفعان بخش دامپروری را به داده ها بهبود بخشیده است.
نمونه حائز اهمیت دیگری از اقدامات ما، فعالیت در حوزه آبریز دریاچه ارومیه است که با حمایت دولت ژاپن انجام می پذیرد. در این پروژه، دیجیتال سازی و کشاورزی دقیق به صورت مستقیم با رویکرد ما جهت مواجهه با بحران کمبود آب پیوند خورده اند. فائو در حال ترویج فناوری های کشاورزی دقیق است؛ فناوری هایی که با تلفیق سیستم های آبیاری زیرسطحی، حسگرها و برنامه های کاربردی دیجیتال، نظارت و بهینه سازی سامانه آبیاری و نهاده های کشاورزی در سطح مزرعه را امکان پذیر می سازند. هدف صرفا معرفی فناوری جدید نیست، بلکه نشان دادن این است که چگونه فناوری می تواند پیشرفت های قابل سنجشی در بهره وری مصرف آب و بهره وری کشاورزی ایجاد کند.
این امر به ویژه در خصوص دریاچه ارومیه اهمیت ویژه دارد زیرا ما همزمان دو هدف را دنبال می کنیم: کاهش مصرف آب کشاورزی و کمک به احیای دریاچه ارومیه، و در عین حال حفظ یا افزایش بهره وری مزارع و در نتیجه صیانت از معیشت کشاورزان. در باغ های آزمایشی ما، این رویکرد بر آن است تا نشان دهد در صورت تلفیق فناوری های مناسب، داده های دقیق و شیوه نامه های مدیریت مزرعه، احیای محیط زیست و تولیدات کشاورزی لزوما اهدافی متضاد و منافی یکدیگر نخواهند بود.
برای فائو، این ابتکارات همچنین فرصتی را برای سنجش فناوری ها در شرایط ایران، و جمع آوری مستندات در مورد عملکرد و مقرون به صرفه بودن آنها فراهم می آورد که در صورت موفقیت، الگوهایی توسعه یابند که قابلیت الگوبرداری و بازتولید در سطح گسترده توسط دولت، کشاورزان و بخش خصوصی را داشته باشند. در نهایت، نگرش ما به نقش کشاورزی دیجیتال در تحول نظام های غذایی-کشاورزی ایران بر همین بنیاد استوار است؛ نه بهره گیری از فناوری به عنوان هدفی فی نفسه، بلکه به مثابه ابزاری کاربردی برای ارتقای بهره وری، تاب آوری و پایداری.
توسعه روستایی پیوندی وثیق با اشتغال، مهاجرت و ثبات اجتماعی دارد. کدام الگوی تلفیقی در سیاست گذاری، بیشترین موفقیت را در ایجاد فرصت های اقتصادی پایدار برای جوامع روستایی به ارمغان آورده است؟
هیچ ابزار واحدی وجود ندارد. قوی ترین نتایج از ترکیب سرمایه گذاری مولد، توسعه زنجیره ارزش، دسترسی به خدمات و بازارها، حمایت اجتماعی و نهاد سازی محلی حاصل می شود. کشاورزی همچنان محور اصلی است، اما توسعه روستایی نمی تواند منحصرا به افزایش تولید اولیه وابسته باشد. اقتصادهای روستایی به فرآوری، ذخیره سازی، لجستیک، گردشگری کشاورزی، انرژی های تجدید پذیر، احیای زیست بوم، خدمات دیجیتال و سایر منابع مکمل اشتغال و درآمد نیاز دارند. تقویت سازمان ها و تعاونی های کشاورزان همچنین می تواند قدرت چانه زنی و دسترسی به بازارها را بهبود بخشد.
جوانان از اهمیت ویژه ا ی برخوردارند. اگر قرار است کشاورزی جذاب باقی بماند، جوانان روستایی به مهارت ها، فناوری، منابع مالی و کسب و کارهای پایدار نیاز دارند. فائو اشتغال مناسب روستایی را ترویج می دهد که فرصت های درآمدی را با امنیت شغلی، حمایت اجتماعی و توانمند سازی زنان ترکیب می کند. این امر همچنین ارتباط نزدیکی با مهاجرت دارد. موضع فائو این است که مهاجرت باید یک انتخاب باشد نه یک ضرورت. وقتی معیشت های روستایی از تاب آوری برخوردار باشند و جوامع چشم انداز اقتصادی واقعی داشته باشند، خانوارها بهتر می توانند تصمیم بگیرند که آیا در روستا بمانند، معیشت خود را متنوع کنند یا داوطلبانه مهاجرت کنند تا اینکه مجبور به مهاجرت به دلیل فقر، شوک های اقلیمی یا تخریب منابع شوند.
ما همین اصل را داریم در داخل کشور از طریق پروژه در حال انجام فائو با عنوان “توانمند سازی جوامع محلی برای حفاظت و توسعه ذخایر ژنتیکی دام های بومی در معرض خطر در شمال غرب ایران” به کار می گیریم. این پروژه با همکاری وزارت جهاد کشاورزی در پی آن است تا ضمن تقویت جوامع محلی، ذخایر ژنتیکی دام های بومیِ در معرض خطر و آسیب پذیر شامل گاو سرابی، بز مرخز، بز مهابادی و شتر دوکوهانه را حفظ و صیانت نماید. رویکرد اساسی این است که حفاظت از تنوع زیستی دارای اهمیت کشاورزی تنها زمانی پایدار خواهد بود که به طور مؤثر با معیشت جوامع محلی پیوند خورده و مزایای اقتصادی و اجتماعی ملموسی برای جوامعی که این نژادها را حفظ می کنند، ایجاد کند. از این رو، پروژه مذکور می کوشد حفاظت از ذخایر ژنتیکی را با ظرفیت سازی، بهره برداری پایدار، ارزش افزایی و ارتقای فرصت های معیشتی در مناطق روستایی گره بزند.
ما همچنین در حال رایزنی با دفتر معاون رئیس جمهور در امور توسعه روستایی و مناطق محروم در خصوص امکان یک مشارکت تکمیلی و گسترده تر هستیم؛ مشارکتی که بتواند دستاوردهای این ابتکار عمل را پایه ای برای گسترش دامنه و قلمرو آن قرار دهد. هدف از این اقدام، عبور از مداخله های صرفا فنی و حفاظتی اولیه به سوی الگویی یکپارچه تر در توسعه روستایی است؛ الگویی که مواردی همچون بهبود زیرساخت های دامپروری، توسعه زنجیره ارزش و فرآوری، تسهیل دسترسی به بازار، ایجاد کسب و کارهای پایدار روستایی و نیز ترویج مشاغل سبز و فرصت های شغلی تنوع یافته را برای جوامع بومی در بر می گیرد. به این ترتیب، حفاظت از تنوع زیستی نه یک هدف زیست محیطی منزوی، بلکه به یک محرک عملی برای توسعه پایدار روستایی و تاب آوری جامعه تبدیل می شود.
چنین رویکردی، منعکس کننده یک اصل مهم برای فائو است: توسعه روستایی، حفاظت از تنوع زیستی و ارتقای سطح معیشت می توانند یکدیگر را تقویت کنند؛ به شرط آنکه جوامع محلی سهم اقتصادی مشخصی در مدیریت پایدار منابع طبیعی و کشاورزی خود داشته باشند.
کشاورزی هوشمند به اقلیم از اولویت های حرفه ای شما بوده است. چه فرصت های عملی برای تعمیم و گسترش الگوهای کشاورزی هوشمند به اقلیم در نظام های بهره برداری گوناگون ایران می بینید؟
تنوع زیست بوم شناختی و اقلیمی-کشاورزی ایران بدین معناست که نمی توان یک بسته واحدِ “کشاورزیِ سازگار با اقلیم” داشت که در همه جا قابل اجرا باشد. راهکارها باید متناسب با موقعیت مکانی، نوع محصول و شرایط کشاورزان باشند؛ به گونه ای که تلفیق های گوناگونی از کمبود منابع آب، شوری خاک، نوسانات دما، ویژگی های خاک شناختی، نظام های بهره برداری و توانمندی های کشاورزان را پوشش دهد.
تجربه اخیر فائو در ایران، نشان دهنده کارآمدی رویکردهای مبتنی بر فعالیت های میدانی است؛ رویکردهایی که تلفیقی از بهبود سامانه های آبیاری، مدیریت خاک و مواد مغذی، مدیریت تلفیقی آفات، بهره گیری از گونه های اصلاح شده و نیز توانمند سازی کشاورزان را در بر می گیرند. برای نمونه، در مناطق تحت کشت پسته، فائو با همکاری کشاورزان و با تلفیق توصیه های علمی و فنی با دانش و تجربه میدانی خودِ کشاورزان، راهکارهای عملی برای مقابله با خشکسالی و کم آبی را به نمایش گذاشته است.
در حوضه آبریز دریاچه ارومیه، فائو از طریق پروژه ای که توسط دولت ژاپن تأمین مالی شده است، این رویکرد را با تلفیق کشاورزی هوشمند اقلیمی با کشاورزی دقیق و مدیریت بهینه منابع آب، جدی تر دنبال می کند. اقدامات ما شامل به کارگیری فناوری های آبیاری دقیق و زیرسطحی همراه با سایر سامانه های کارآمد آبیاری، حسگرها و ابزارهای دیجیتال، در کنار شیوه های کشاورزی سازگار با اقلیم است. هدف این است که نشان دهیم چگونه می توان مصرف آب کشاورزی را کاهش داد و در عین حال بهره وری و معیشت کشاورزان را حفظ کرد یا بهبود بخشید. این امر به ویژه برای دریاچه ارومیه حائز اهمیت ویژه است زیرا صرفه جویی واقعی و قابل اندازه گیری در مصرف آب کشاورزی می تواند به احیای دریاچه کمک کند و در عین حال تضمین کند که این گذار از نظر اقتصادی برای جوامع کشاورزی مقرون به صرفه باقی می ماند.
ما همچنین فراتر از سطح ملی فعالیت می کنیم. فائو از طریق پروژه همکاری فنی منطقه ای “ظرفیت سازی برای تولید پایدار و ترویج محصولات زراعی سازگار با اقلیم و غنی از مواد مغذی برای تقویت امنیت غذایی و تغذیه ای در آسیا”، با جمهوری اسلامی ایران، افغانستان، بوتان و مغولستان برای ترویج محصولات زراعی مقاوم در برابر اقلیم و غنی از مواد مغذی، به ویژه کینوا، ارزن و سویا، همکاری می کند. این ابتکار، ژرم پلاسم و گونه های بهبود یافته را با انتخاب مشارکتی گونه ها، عملیات کشاورزی سودمند (GAP)، مدارس مزرعه ای کشاورزان و نمایش های میدانی ترکیب می کند. نکته مهم این است که این طرح فقط به تولید نگاه نمی کند، بلکه به زنجیره های ارزش، بازاریابی، تبادل دانش و ظرفیت ملی نیز می پردازد و به ایجاد شرایطی برای گونه ها و شیوه های موفق کمک می کند تا فراتر از طرح های نمایشی فردی حرکت کند.
بنابراین، فرصت موجود در ایران این است که آموخته های خود از طرح هایی مانند دریاچه ارومیه و برنامه منطقه ای محصولات مقاوم در برابر تغییرات اقلیمی را به هم پیوند دهیم و از طرح های آزمایشی مجزا به سمت مدل های سازگار مبتنی بر شواهد حرکت کنیم که دولت، کشاورزان و بخش خصوصی بتوانند آنها را در مقیاس وسیع تکرار کنند.
سلامت و امنیت زیستی غذا مؤلفه ای حیاتی در بهداشت عمومی و تجارت بین المللی است. فائو چگونه ایران را در انطباق دهی نظام های سلامت غذا با استانداردها و ضوابط بین المللی حمایت می کند؟
این حوزه ای است که فائو، چه در سطح جهانی و چه در ایران، در آن به طور ویژه فعال بوده است. در سطح بین المللی، مبنا و چارچوب اصلی، “کدکس آلیمانتاریوس” (کتابچه استانداردهای غذایی) است که به طور مشترک توسط فائو و سازمان جهانی بهداشت تدوین شده و استانداردهای بین المللی غذایی، دستورالعمل ها و شیوه نامه های اجراییِ معتبری را ارائه می دهد. با این حال، تدوین استانداردها به تنهایی کفایت نمی کند؛ بلکه کشورها نیازمند ظرفیت های نهادی، آزمایشگاه، سامانه های ردیابی و شناسه، شیوه های مطلوب تولید و پس از برداشت، و همچنین کارگزارانِ آموزش دیده در زنجیره ارزش هستند تا امکان اجرای مؤثر این استانداردها فراهم گردد. دو پروژه اخیر فائو در ایران که در حوزه کیفیت و صادرات پسته و اصالت سنجی و قابلیت ردیابی زعفران به اجرا درآمدند، نمونه های بارزی از این رویکرد یکپارچه و جامع به شمار می روند.
در زنجیره ارزش پسته، فائو با وزارت جهاد کشاورزی و طیف وسیعی از نهادهای ملی، آزمایشگاه ها، تولید کنندگان، فرآوری کنندگان و صادر کنندگان به جهت رسیدگی به موضوع ایمنی مواد غذایی و محدودیت های دسترسی به بازار در کل زنجیره تأمین همکاری کرد. این پروژه، عملیات کشاورزی سودمند (GAP) و مدیریت یکپارچه آفات (IPM) در سطح مزرعه، مدیریت برداشت و پس از برداشت، فرآوری، کنترل آفلاتوکسین و سایر آلاینده ها، ظرفیت آزمایشگاهی، پایش اقدامات بهداشتی و بهداشت گیاهی (SPS) و موانع فنی فراروی تجارت (TBT)، قابلیت ردیابی و الزامات صادرات را در بر می گیرد. در چارچوب این طرح، بیش از ۴۰ سند و دستورالعمل فنی تدوین گردید و هماهنگی میان نهاد های متولیِ تولید، ایمنی غذایی و نظارت بر صادرات تقویت شد.
یکی از حوزه های بسیار مهم، مدیریت آفلاتوکسین و آلاینده ها بود، زیرا این موارد مستقیما بر سلامت مصرف کننده و دسترسی به بازارهای بین المللی تأثیر می گذارند. در همین راستا، فائو از تدوین دستورالعمل های فنی در زمینه آفلاتوکسین ها، اوکراکتوکسین آ، باقی مانده سموم کشاورزی، فلزات سنگین، نمونه برداری، بسته بندی، شناسه محموله و کنترل های صادراتی حمایت نمود. هیئت های فنی فائو همچنین آزمایشگاه ها و رویه های نمونه برداری ایران را در مقایسه با الزامات بین المللی و اتحادیه اروپا ارزیابی کردند و توصیه هایی در مورد سیستم های کیفیت تحلیلی، معیارسنجی بین آزمایشگاهی، آزمایش های تأییدی و کنترل های مبتنی بر ریسک ارائه دادند. یک سیستم کروماتوگرافی مایع با کارایی بالا (HPLC) نیز برای تقویت ظرفیت ملی برای تشخیص قابل اعتماد آفلاتوکسین ارائه شد.
ردیابی پذیری یکی دیگر از مؤلفه های اصلی بود. این پروژه دستورالعمل ویژه ای را برای صادرات پسته به اتحادیه اروپا تدوین نمود که شامل حوزه هایی چون ثبت مزرعه، اجرای عملیات کشاورزی سودمند (GAP)، سوابق استفاده از مواد شیمیایی، آزمون های آزمایشگاهی تایید صلاحیت شده، صدور گواهینامه بهداشت گیاهی، کنترل بسته بندی، شناسه محموله و نظارت الکترونیکی می شد. این پروژه همچنین رویکردهای عملی مانند کدگذاری محموله، قابلیت ردیابی مبتنی بر کد QR و ردیابی دسته ای را معرفی نمود. این امر نشان می دهد که چگونه اقدامات ایمنی غذایی بیش از پیش استانداردهای سنتی و کنترل های آزمایشگاهی را به فناوری های دیجیتال پیوند می زنند.
مثال دوم ما زعفران است، جایی که چالش تا حدودی متفاوت است. از آنجا که زعفران کالایی بسیار با ارزش محسوب می شود، مباحث اصالت سنجی، پیشگیری از تقلب و ردیابی پذیری اهمیت ویژه ای می یابند. فائو از زعفران به عنوان یک زنجیره ارزش آزمایشی برای ارتقای ظرفیت ایران در پیشگیری و کشف تقلب در مواد غذایی استفاده کرد. در این پروژه، روش شناسی راستی آزمایی منطبق با استاندارد ISO 3632، اصول ساخت خوب (GMP) برای فرآیند خشک کردن و انبار داری، و همچنین ارزیابی آسیب پذیری و برنامه عملیاتی اصالت سنجی زعفران تدوین گردید. علاوه بر این، 90 نمونه زعفران با مختصات جغرافیایی مشخص با استفاده از UV، HPLC و انگشت نگاری شیمیایی تجزیه و تحلیل شدند تا اطلاعات پایه ای جهت پشتیبانی از راستی آزمایی اصالت و ردیابی پذیری در آینده فراهم آید.
نکته مهم این است که این کار محدود به آزمایشگاه ها نبود. فائو یک مجموعه ابزار پنج ماژولی برای راهبردهای کاهش خطرات زعفران تهیه کرد که شامل عملیات کشاورزی سودمند (GAP)، اصول ساخت خوب (GMP)، پیشگیری از تقلب، قابلیت ردیابی، احراز هویت، مدیریت پس از برداشت، صدور گواهینامه، بازاریابی و تجارت می شد و آن را به ۱۲۲ تن از ذینفعان معرفی کرد. این پروژه همچنین ذینفعان ایرانی را با فناوری های نوظهور از جمله هوش مصنوعی، طیف سنجی و کروماتوگرافی، بارکدگذاری DNA، آزمون های سریع اصالت سنجی، قابلیت ردیابی دیجیتال و کاربرد های بلاکچین آشنا کرد.
بنابراین، از منظر فائو، سلامت غذا، اصالت و دسترسی به بازار به هم مرتبط هستند. سیستم های قوی تر کنترل غذا و قابلیت ردیابی، هم از مصرف کنندگان محافظت کرده و تقلب در مواد غذایی را کاهش می دهند، و هم از تولید کنندگان صیانت می کنند. هنگامی که یک کشور صادر کننده می تواند منشأ، ایمنی و اصالت محصول را از طریق استانداردهای شناخته شده بین المللی و سیستم های آزمایشی معتبر نشان دهد، خطر پذیرفته نشدن محموله ها را کاهش می دهد، اعتماد بین شرکای تجاری را تقویت می کند و رقابت پذیری و اعتبار محصولات کشاورزی خود را ارتقا می دهد. برای ایران، کشوری که محصولاتی مانند پسته و زعفران آن پتانسیل قابل توجهی در بازار بین المللی دارند، تقویت این سیستم ها می تواند به طور همزمان به سلامت عمومی، معیشت تولیدکنندگان و دسترسی پایدارتر به بازارهای بین المللی کمک کند.
دامپروری، شیلات و آبزی پروری نقش مهمی در اقتصاد کشاورزی ایران ایفا می کنند. کدام حوزه ها در این بخش ها بیشترین ظرفیت را برای رشد پایدار از طریق همکاری های تحت حمایت فائو دارا هستند؟
در حوزه دامپروری، تعاملات و مشارکت های فائو در ایران نمونه ای شایسته از چگونگی پیوند میان حفاظت از ذخایر ژنتیکی دامی با ارتقای بهره وری، تاب آوری اقلیمی و بهبود معیشت روستایی به شمار می رود. ایران از نژادهای بومی ارزشمندی برخوردار است که طی نسل های متوالی با شرایط سخت اقلیمی و اکولوژیکی تطابق یافته اند؛ با این حال، برخی از این جمعیت های دامی هم اکنون در معرض خطر انقراض قرار دارند. بنابراین، رویکرد فائو فراتر از صرفا حفظ مواد ژنتیکی است: این سازمان الگویی تلفیقی را به کار می بندد که دربرگیرنده حفاظت در زیستگاه اصلی، اصلاح نژادی، فناوری های تولید مثل، بهداشت و تغذیه دام، اصلاح نژاد جامعه محور، توسعه زنجیره ارزش و پشتیبانی از معیشت جوامع می شود.
نمونه ای موفق از اقدامات انجام شده، پروژه برنامه همکاری فنی فائو با هدف حفاظت و اشاعه شتر دوکوهانه در استان اردبیل است. در آغاز این طرح، برآورد می شد که تنها حدود ۲۰۰ نفر شتر دوکوهانه اصیل در منطقه باقی مانده باشد. سازمان فائو با همکاری وزارت جهاد کشاورزی و دامداران محلی، ضمن تقویت ظرفیت های فنی نهادهای دولتی و جوامع دامداری، از فعالیت های مربوط به حفاظت و پرورش این گونه حمایت کرد.
این پروژه چندین نتیجه عملی به همراه داشت. فائو از عملیات انجماد اسپرم، تلقیح مصنوعی و انتقال جنین حمایت کرد، تجهیزات لازم برای ایجاد یک مرکز ذخایر ژنتیکی را تأمین نمود و سامانه شناسایی دام مبتنی بر ریزتراشه را معرفی کرد. همچنین، یک اپلیکیشن دیجیتال اختصاصی به نام “ساربان یار” برای امور شناسایی و ثبت اطلاعات تبار و نژاد، و عملکرد دام، توسعه و گسترش یافت.
نکته مهم این است که این مداخله نشان داد که حفاظت ژنتیکی می تواند از معیشت محلی حمایت کند. یک تعاونی ویژه پرورش دهندگان شتر دوکوهانه تأسیس شد، تجهیزات فرآوری خوراک دام فراهم گردید و فائو از برنامه های امکان سنجی ایجاد ارزش افزوده از پشم شتر حمایت به عمل آورد. زنان عشایری آموزش و تجهیزات لازم برای فرآوری پشم و شیر را دریافت کردند و فرصت هایی برای خود اشتغالی و درآمد اضافی خانوار ایجاد شد. در نهایت، این پروژه به تدوین برنامه ای جامع و ملی برای اصلاح نژاد انجامید که نه تنها مباحث ژنتیک و فن آوری های تولید مثلی، بلکه مدیریت مرتع، تغذیه، سلامت دام، محل پرورش دام، فرآوری محصولات و حتی گردشگری کشاورزی (آگروتوریسم) را نیز در بر می گیرد.
فائو اکنون با تکیه بر این تجربه، در حال گسترش این رویکرد به سایر نژادهای در معرض خطر دام های بومی در شمال غرب ایران از طریق یک پروژه جدید دوساله است. این برنامه، علاوه بر شتر دوکوهانه در اردبیل، گاو سرابی در آذربایجان شرقی، بز مهابادی در آذربایجان غربی و بز مرخز در کردستان را نیز تحت پوشش قرار می دهد. این نژادهای بومی به دلیل سازگاری با شرایط زیست محیطی منطقه، ذخایر ژنتیکی ارزشمندی محسوب می شوند؛ با این حال، حفاظت از آنها باید برای جوامعی که به پرورش و نگهداری شان می پردازند، توجیه اقتصادی داشته باشد.
بنابراین، این پروژه جدید، جوامع محلی را در کانون فعالیت های حفاظتی قرار می دهد. این طرح شامل ایجاد برنامه های اصلاح نژاد مبتنی بر مشارکت جامعه، تکمیل سوابق ژنتیکی و ثبت عملکرد جمعیت های آزمایشی، تحلیل درون آمیزی، ارزیابی محدودیت های تغذیه ای و بهداشت دام، و به کارگیری فناوری های پیشرفته تولید مثل از جمله تلقیح مصنوعی، انتقال جنین و انجماد سازی اسپرم و جنین خواهد بود. علاوه بر این، راهبردی جامع جهت شناسایی ویژگی های ژنتیکی، حفاظت و بهبود ذخایر ژنتیکی دامیِ مورد نظر تدوین خواهد شد.
در عین حال، این پروژه به طور واضح حفاظت از منابع را با فرصت های درآمدی و بازار پیوند می زند. آموزش بیش از ۱۲۰ دامدار محلی در زمینه های پرورش، مدیریت، زنجیره های ارزش و بازاریابی در دستور کار قرار دارد؛ همچنین ایجاد تأسیسات جمع آوری و فرآوری شیر برای بزهای نژاد مهابادی و گاوهای نژاد سرابی، به همراه یک واحد فرآوری موهر برای بز مرخز پیش بینی شده است. این پروژه همچنین از احیای مراتع تخریب شده، تدوین راهبرد چرای دام و نیز برنامه های بازاریابی برای محصولات دامی بومی حمایت خواهد کرد.
بنابراین، با نگاه به آینده، ظرفیت های قابل توجهی برای همکاری میان فائو و ایران در زمینه های ذخایر ژنتیکی دام، سلامت دام و رویکرد سلامت واحد (One Health)، فناوری های تولید مثل، خوراک و تغذیه پایدار، اصلاح نژاد مبتنی بر مشارکت جامعه، مدیریت پایدار مراتع و زنجیره های ارزش دام می بینم. تجربیات حاصل از پروژه شترهای دوکوهانه و پروژه جدید در شمال غرب ایران، مسیر را به خوبی نشان می دهد: حفظ نژادهای بومی نه صرفا به عنوان ذخایر ژنتیکی، بلکه از طریق ارتقای تاب آوری، بهره وری و ارزش اقتصادی آنها برای جوامع روستایی و عشایری که صیانت کنندگان اصلی این سرمایه ها به شمار می روند.
در پایان، چه پیامی برای سیاست گذاران، پژوهشگران، کشاورزان، فعالان توسعه و جامعه بین المللی در خصوص چشم انداز بلندمدت فائو برای پیشبرد کشاورزی پایدار، امنیت غذایی و نظام های غذایی تاب آور در ایران و جهان دارید؟
پیام اصلی من این خواهد بود که چالش ها جدی هستند، اما اگر به صورت جمعی، نوآورانه و در مقیاسی متناسب اقدام کنیم، راه حل ها در دسترس خواهند بود.
کشاورزی در حال حاضر با فشارهای همزمان ناشی از تغییرات اقلیمی، کمبود آب، تخریب اراضی، از بین رفتن تنوع زیستی، عدم قطعیت اقتصادی و شوک های ژئوپلیتیکی مواجه است. اما باید این واقعیت را نیز بپذیریم که دنیای پیرامون کشاورزی با شتابی بالا در حال تحول است. علاوه بر چالش هایی که در گذشته با آنها دست و پنجه نرم کرده ایم، به طور فزاینده ای با چالش هایی جدید با ویژگی های متفاوت روبرو خواهیم شد. الگوهای اقلیمی در حال دگرگونی هستند؛ وضعیت دما و بارندگی در حال تغییر است؛ پدیده های حدی اقلیمی مخرب تر می شوند؛ و آفات و بیماری ها ممکن است به شیوه هایی غیر معمول ظهور کرده، گسترش یافته یا سامانه های تولید را تحت تأثیر قرار دهند. در عین حال، بازارها، انتظارات مصرف کنندگان، استانداردهای بین المللی و هنجارهای جهانی حاکم بر غذا و کشاورزی نیز در حال تکامل هستند.
این بدان معناست که نمی توانیم فرض کنیم راهکارهای دیروز، مشکلات فردا را حل خواهند کرد. روش ها، فناوری ها و سیاست هایی که در شرایط اقلیمی، بوم شناختی یا اقتصادیِ گذشته کارآمد بودند، ممکن است دیگر کافی نباشند. از این رو، برای تحول نظام های کشاورزی و غذایی به رویکردی بسیار پویاتر نیاز داریم؛ رویکردی که پیوسته اطلاعات اقلیمی و زیست محیطی، شواهد علمی، دانش کشاورزان، واقعیت های اجتماعی-اقتصادی، تحولات بازار و مخاطرات نوظهور را گرد هم آورد و همگام با تغییر این شرایط، راهکارهای ما را نیز متناسب سازد.
جنبه امید بخش این تحول آن است که علم، فناوری و دانش نیز با شتابی فزاینده در حال پیشرفت هستند. کشاورزی دیجیتال، سنجش از دور، هوش مصنوعی، زیست فناوری، کشاورزی دقیق، اصلاح ژنتیکی، فناوری های پیشرفته مدیریت آب و سامانه های هشدار زودهنگام و پشتیبان تصمیم گیری،، فرصت هایی را خلق کرده اند که برای نسل های گذشته به هیچ وجه در دسترس نبودند. چالش اصلی این است که اطمینان حاصل شود این نوآوری ها به راهکارهایی عملی، مقرون به صرفه و متناسب با شرایط بومی تبدیل شوند که واقعا به دست کشاورزان و جوامع روستایی برسند.
به همین دلیل است که من نوآوری را برای آینده کشاورزی امری بنیادین می دانم، نه امری اختیاری. نوآوری لزوما به معنای به کارگیری پیشرفته ترین فناوری نیست؛ بلکه می تواند شامل یک فناوری جدید، یا به همان اندازه یک روش کشاورزی بهتر، یک سازوکار نهادی نوین، سازوکارهای مالی کارآمدتر، یک سرویس ترویجی دیجیتال، شراکت جدید با بخش خصوصی، و یا روشی مؤثرتر برای پیوند دادن پژوهش های علمی با دانش سنتی و تجربی کشاورزان باشد. آنچه اهمیت دارد، توانایی ما در یادگیری مستمر، سازگاری و توسعه راهکارهایی متناسب با شرایط متغیر است.
چشم انداز بلند مدت فائو در قالب رویکرد چهار بهتر (Four Betters) تجلی یافته است: تولید بهتر، تغذیه بهتر، محیط زیست بهتر و زندگی بهتر، به گونه ای که هیچ کس از قلم نیفتد. در خصوص ایران، این امر به معنای تولید کارآمدتر در شرایط محدودیت روزافزون منابع آب و خاک؛ حفاظت از خاک، تنوع زیستی و اکوسیستم ها؛ تقویت سلامت مواد غذایی و زنجیره های ارزش؛ ارتقای تاب آوری در برابر خشکسالی، شرایط حاد اقلیمی و تهدیدهای زیستی نوظهور؛ و تضمین اینکه کشاورزان و جوامع روستایی در کانون این تحول قرار داشته باشند، می باشد.
جمهوری اسلامی ایران از مؤسسات علمی برجسته، کشاورزان با تجربه، سیستم های کشاورزی متنوع و ظرفیت های فنی قابل توجه برخوردار است. نقش فائو تکمیل این نقاط قوت از طریق انتقال دانش، استانداردها و نوآوری های جهانی؛ پیوند دادن تخصص ملی با تجربیات بین المللی؛ تسهیل همکاری های فنی جنوب-جنوب و سایر الگوهای همکاری؛ جلب مشارکت ها و تأمین منابع مالی؛ و به ویژه، کمک به آزمون و بومی سازی رویکردهای نوآورانه متناسب با شرایط ایران است تا الگوهای موفق متعاقبا بتوانند در سطح ملی گسترش یابند.
در نهایت، تحول نظام های کشاورزی و غذایی تنها از عهده سازمان های بین المللی برنمی آید؛ بلکه نیازمند همکاری و مشارکت مؤسسات پژوهشی، دانشگاه ها، کشاورزان، بخش خصوصی، جامعه مدنی، شرکای توسعه و جوامع محلی است. از آنجا که محیط فعالیت ما همواره در حال تغییر است، واکنش ما نیز نمی تواند ایستا و ثابت بماند. ما به راهکاری پویا نیاز داریم؛ راهکاری که علم و نوآوری را با دانش بومی تلفیق کند، به طور مستمر خطرات و فرصت های نوظهور را ارزیابی نماید و سیاست ها و سرمایه گذاری های ما را متناسب با آنها باز تنظیم کند.
بنابراین، هدف ما باید فراتر از پاسخگویی به چالش های امروز باشد؛ هدف باید ایجاد یک نظام کشاورزی-غذایی با قابلیت پیش بینی، نوآوری و سازگاری باشد؛ نظامی که از تاب آوری و انعطاف پذیری کافی برخوردار باشد تا نه تنها به مشکلات کنونی، بلکه به چالش هایی که نسل آینده با آنها روبرو خواهد شد نیز پاسخ دهد.






