سفیر تاجیکستان در ایران با ترسیم مسیر سیوپنج ساله کشورش از جنگ داخلی تا تثبیت حاکمیت ملی و توسعه اقتصادی، از حرکت روابط تهران و دوشنبه به سوی «مشارکت راهبردی» سخن می گوید؛ روابطی که به گفته او بر اشتراکات زبانی و تمدنی، گفتوگوی مستمر سیاسی و گسترش همکاری های اقتصادی استوار است. وی افزایش حدود نه برابری تجارت دو کشور طی پنج سال اخیر و هدف گذاری برای رساندن مبادلات به یک میلیارد دلار را از نشانه های این تحول می داند. او همچنین برنامه های کشورش برای استقلال انرژی، صنعتی سازی، توسعه اقتصاد دیجیتال و ابتکارات جهانی دوشنبه در حوزه آب و مبارزه با تروریسم را تشریح کرد. بخش مهمی از این مصاحبه به همکاری های آینده با ایران در حوزههای انرژی، معادن، پتروشیمی، نساجی، داروسازی، هوش مصنوعی، حملونقل و گردشگری اختصاص دارد؛ همکاری هایی که از نگاه او می تواند با تکیه بر میراث مشترک فارسی زبانان، لغو روادید، سرمایه گذاری و اتصال شبکه های حملونقل، روابط دو کشور را به سطحی بی سابقه برساند.
گفتگوی اختصاصی آوا دیپلماتیک با آقای نظامالدین زاهدی،
سفیر فوقالعاده و تامالاختیار جمهوری تاجیکستان در تهران
جناب آقای سفیر، در آستانه سیوپنجسالگی استقلال تاجیکستان، دوران پس از استقلال این کشور را چگونه ارزیابی میکنید؟ تاجیکستان در این سالها چه مسیری را طی کرده و به چه دستاوردهایی رسیده است؟
استقلال، بزرگترین نعمتی است که در ۹ سپتامبر ۱۹۹۱ (۱۸ شهریور ۱۳۷۰) و پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی، نصیب مردم تاجیکستان شد. این روز در تاریخ ملت تاجیک با حروف زرین ثبت شده است؛ زیرا مردم تاجیک پس از گذشت هزار سال از دوران سامانیان — که نخستین دولتداری ملّی تاجیکان در تاریخ به شمار میرود — امکان تأسیس دولت ملی و تعیین سرنوشت را با ارادهٔ خود به دست آوردند. در طول ۳۵ سال استقلال، ملت تاجیک مسیری را طی کرده که ارزش تاریخی آن شاید با سدهها برابر باشد.
تاجیکستان پس از دستیابی به استقلال، بر اثر دسیسهها و فتنهانگیزیِ گروههایی که منافع فرقی و محلی خود را بر منافع ملی ترجیح میدادند، گرفتار جنگ داخلی تحمیلی شد؛ نبردی که بیش از پنج سال به طول انجامید و تلفات جانی سنگین (حدود ۱۵۰ هزار نفر) و خسارات مالی هنگفتی به همراه داشت.
در آن برهه، تاجیکستانی که تازه به استقلال رسیده بود، در ورطه نابودی قرار داشت و چیزی نمانده بود که نامش از نقشه سیاسی جهان محو شود. درست در همین لحظات دشوار تاریخ ملت تاجیک، امامعلی رحمان، شخصیتی وطندوست و فداکار که هم جسارت کلام و هم جسارت عمل داشت، به صحنه سیاسی تاجیکستان قدم گذاشت و مسئولیت تاریخی تأمین صلح و ثبات و وحدت ملّی را بر دوش گرفت.
همین جاننثاری و فداکاریهای امامعلی رحمان سبب شد مردم به او اعتماد کنند و کشورهای منطقه همراه با سازمانهای بینالمللی از تلاشهای او برای تأمین صلح حمایت کردند.
در نتیجه، گروههای مخالف سلاحهای خود را بر زمین گذاشتند، آتش جنگ برادرکشی فروکش کرد و با امضای «توافقنامه استقرار صلح و رضایت ملی» میان دولت و مخالفان در ۲۷ ژوئن ۱۹۹۷، ملت تاجیک به صلح و وحدت کامل دست یافت.
از این تاریخ در تاجیکستان مرحله سازندگی ملّی شروع شد. دولت با هدایت رئیسجمهور تاجیکستان امامعلی رحمان برنامههای بزرگ ملّی را در حوزههای سیاست، اقتصاد، صنایع، انرژی، امنیت، فرهنگ، آموزش و پرورش، بهداشت و غیره طراحی کرده و آنها را به مرحله اجرا گذاشت.
آیا ممکن است به طور مشخص به برخی از این برنامهها اشاره بفرمایید؟
ذکر همه این برنامهها سخن را به درازا میکشد، بنابراین میخواهم تنها به چهار برنامه بزرگ که به عنوان اهداف راهبردی دولت تاجیکستان شناخته شدهاند، اشاره کنم.
یکی از این برنامهها استقلال کشور از لحاظ انرژی است. تاجیکستان دارای ذخایر بزرگ آبی، در زمان شوروی آبهای فراوان خود را به جمهوریهای پاییندست شوروی میداد و در عوض از آنها برق مورد نیاز خود را میگرفت. بعد از استقلال تاجیکستان و جمهوریهای دیگر شوروی، این معادله تبادل آب و انرژی تغییر یافت: آبهای تاجیکستان مثل گذشته به جمهوریهای پاییندست به طور رایگان جاری میشد، ولی برقی که تاجیکستان به آن محتاج بود، دیگر باید خریداری میشد. در نتیجه، کشور ما با کمبود شدید برق، بهویژه در فصل زمستان، مواجه شد.
این امر دولت را وادار کرد که نیروگاههای برقآبی جدیدی مثل سنگتوده-1 (با ظرفیت 720 مگاوات)، سنگتوده-2 (با ظرفیت 220 مگاوات) و دهها نیروگاه کوچک را در رودخانههای کوهستانی خود احداث کند.
همزمان احداث بزرگترین نیروگاه برقآبی در منطقه به نام «راغون» با ظرفیت 3800 مگاوات ادامه دارد. قرار است سال آینده تاجیکستان به استقلال کامل انرژی برسد و در کنار تأمین برق خود، به کشور صادرکننده انرژی تجدیدپذیر به کشورهای منطقه تبدیل شود.
یکی دیگر از برنامههای ملی، خروج از بنبست ارتباطی بود. تاجیکستان کشوری کوهستانی است که مسیرهای کوهستانی، بخشهای شمالی آن را به جنوب و غرب آن را به شرق متصل میسازند.
در فصل زمستان، با بارش برف و یخزدگی راهها، رفتوآمد از بخشی از تاجیکستان به بخش دیگر تنها از طریق جمهوریهای همسایه امکانپذیر بود. این مسئله در دوران شوروی که تمامی جمهوریها در قالب یک کشور واحد اداره میشدند، مشکلی ایجاد نمیکرد؛ اما با استقلال این کشورها، تحکیم مرزهای دولتی و اعمال محدودیت در رفتوآمد میان کشورها، بخشهای مختلف تاجیکستان در زمستان عملاً از یکدیگر جدا میشدند.
از این رو، دولت تاجیکستان در قالب یک برنامه ملی با احداث راهها، پلها و تونلهای متعدد، پیوستگی بخشهای گوناگون کشور را در تمامی فصلهای سال تأمین کرد. در نتیجه، تاجیکستان از کشوری که روزگاری در بنبست مواصلاتی قرار داشت، امروز به یک چهارراه ترانزیتی و نقطهٔ پیوند کشورهای منطقه تبدیل شده است.
برنامه سوم راهبردی تاجیکستان، «تأمین امنیت غذایی کشور» بود که با اتخاذ تدابیر مؤثر در بخش کشاورزی، اصلاح الگوی مصرف آب و زمین و توسعهٔ زیرساختهای لازم در این حوزه، عملی شد.
برنامه چهارم دولت تاجیکستان، «صنعتیسازی سریع کشور» است که اجرای آن هماکنون ادامه دارد. وجود ظرفیتهای بزرگ در بخش معادن، ذخایر طلا و نقره، تولید انرژیهای تجدیدپذیر و وجود زیرساختهای مناسب، بستر مساعدی را برای دستیابی به این هدف راهبردی و ملی فراهم کرده است.
حضرتعالی استقلال را نعمتی گرانبها برای تاجیکستان برشمردید. اکنون که سی و پنج سال از این رویداد تاریخی میگذرد، مهمترین دستاوردهای کشورتان را در دو عرصه سیاست داخلی و خارجی تبیین فرمایید.
مهمترین دستاورد سیوپنج سال استقلال تاجیکستان، تأسیس و تحکیم نظام دولتداری ملی است که بر پایه وحدت و انسجام مردم تاجیکستان محقق شد. امروز تاجیکستان از سوی جامعه جهانی بهعنوان کشوری امن، باثبات و رو به رشد شناخته میشود.
تاجیکستان در روابط خارجی و تعاملات بینالمللی خود سیاست «درهای باز» را دنبال میکند؛ بدین معنا که درهای تاجیکستان به روی همه کشورهایی که خواهان همکاری بر پایه برابری و احترام متقابل هستند، باز است. این سیاست موجب شده تاجیکستان در مناطق مختلف جهان شرکایی قابلاعتماد بیابد و نقشی فعال در سازمانها و نهادهای بینالمللی و منطقهای ایفا کند.
بدین ترتیب، تاجیکستان طی ۳۵ سال استقلال خود، از کشوری که در جنگ داخلی آسیب شدید دیده و در ورطه نابودی قرار داشت، به کشوری استوار، باثبات، روبهرشد و فعال در حل مسائل مهم جهان امروز و دارای مقام و منزلت در عرصه بینالمللی تبدیل شده است.
حضرتعالی در توصیف تاجیکستان، آن را کشوری فعال در حل مسائل مهم جهان امروز خواندید؛ لطفاً در این خصوص بیشتر توضیح دهید.
تاجیکستان پس از رسیدن به استقلال، خاتمه بخشیدن به جنگ تحمیلی داخلی و تأمین صلح و ثبات در کشور تلاش کرد که در حل مسائل جهانی جهان معاصر نقش خود را ایفا کند. یکی از این مسائل، مسئله مشکلات آب در جهان امروز و نقش آب در رشد پایدار جامعه است.
تاجیکستان دارای آبهای فراوان است و 60 درصد آبهای منطقه آسیای مرکزی از تاجیکستان سرچشمه میگیرند. اغلب آبهای کشور ما به کشورهای پاییندست جاری هستند ولی کمبود آب در منطقه آسیای مرکزی هرچه بیشتر احساس میشود. افزون بر این، تغییر اقلیم باعث کاهش منابع آب میگردد. چنانکه در قلمرو تاجیکستان 14 هزار یخچال طبیعی موجود بود، اما به سبب افزایش گرما در طول 30 سال اخیر 1000 یخچال طبیعی آب شده و از بین رفتند. کاهش تدریجی منابع آب نه تنها برای منطقه آسیای مرکزی، بلکه برای تمام جهان از اهمیت ویژهای برخوردار است. اگر تدابیر بهموقع و فراگیر در سطوح ملّی، منطقهای و جهانی اندیشیده نشوند، کمبود آب در دهههای آینده میتواند بحرانهای اجتماعی، اقتصادی، بهداشتی، محیطزیستی و مشکلات دیگر را به وجود آورد.
با درک اهمیت مسئله آب برای بشریت، عالیجناب امامعلی رحمان، رئیسجمهور تاجیکستان، از سال ۱۹۹۹ تاکنون پنج ابتکار مهم را برای حلوفصل مشکلات جهانی آب به جامعه بینالمللی مطرح کردند. همه این پیشنهادها از سوی اکثریت قریببهاتفاق دولتهای جهان حمایت شده و با قطعنامههای مجمع عمومی سازمان ملل متحد به تصویب رسیدند. این ابتکارات را من فهرستوار نام می برم:
اول، ابتکار اعلام سال 2003 بهعنوان «سال بینالمللی آب پاک»؛
دوم، ابتکار اعلام سالهای 2015-2005 در سطح جهان بهعنوان «دهه بینالمللی عمل «آب برای حیات»»؛
سوم، ابتکار اعلام سال 2013 بهعنوان «سال بینالمللی همکاری در حوزه آب»؛
چهارم، ابتکار اعلام سالهای 2028-2018 بهعنوان «دهه بینالمللی عمل «آب برای توسعه پایدار»»؛
پنجم، ابتکار اعلام سال 2025 بهعنوان «سال بینالمللی حفاظت از یخچالهای طبیعی» و تعیین روز 21 مارس بهعنوان «روز جهانی یخچالهای طبیعی»؛
سازمان ملل متحد در ارتباط با هر یک از ابتکارات تاجیکستان برنامههای مفصلی را تهیه نموده و جامعه جهانی را برای اجرایی کردن این برنامهها هدایت می نماید. خود تاجیکستان درباره هر یک از قطعنامههای پذیرفتهشده سازمان ملل متحد هر دو سال یکبار فرومها و کنفرانسهای بزرگ بینالمللی با شرکت نمایندگان کشورها و سازمانهای بینالمللی و منطقهای برگزار میکند و در اسناد پایانی این فرومها و همایشها بستههای پیشنهادی درباره ضرورت استفاده مدبرانه از آب و حفاظت از ذخایر آبی سیاره تأکید می شود.
ابتکارات جهانی تاجیکستان در حوزه آب همواره مورد حمایت جامعه بینالمللی قرار گرفتهاند، زیرا هدف این ابتکارات مساعدت به حلوفصل مشکلات آب بهعنوان منبع حیات و عامل رشد پایدار جامعه جهانی است. ابتکارات تاجیکستان در حوزه آب و همایشها و کنفرانسهای بینالمللی که هر دو سال یکبار در پایتخت کشور، شهر دوشنبه، بهطور پیوسته برگزار میشوند، باعث شکلگیری روند جدید جهانی به نام «روند آب دوشنبه» گردیدند.
این روند، از یک سو، سیمای تاجیکستان را بهعنوان کشور مبتکر در حوزه آب در مقیاس جهان به نمایش میگذارد، از سوی دیگر باعث افزایش توجه بشر به مهمترین منبع هستی و حیات خود گردیده و موضوع آب و ضرورت حل مشکلات آن را در دستورکار جهانی تقویت میبخشد.
تاجیکستان علاوه بر مسئلهٔ آب، چه پیشنهادهای دیگری در عرصه همکاریهای بینالمللی به جامعه جهانی ارائه کرده است؟ لطفا محورها و جزئیات اصلی آنها را تشریح کنید.
تاجیکستان در زمینه مبارزه با تروریسم، که بلای عصر محسوب میشود، با سازمان ملل متحد همکاری فعال دارد.
در چارچوب این همکاری و با ابتکار تاجیکستان در سالهای 2018، 2020، 2022 و 2024 در شهر دوشنبه کنفرانسهای سطح بالای بینالمللی برگزار شدند که در آنها نمایندگان دهها دولت، سازمانهای بینالمللی و منطقهای راههای اجرای استراتژی جهانی سازمان ملل متحد درباره مبارزه با تروریسم را بررسی نمودند.
برگزاری این همایشهای بینالمللی، همچنین همکاری فعالانۀ تاجیکستان با سازمان ملل متحد و کشورهای جهان در این زمینه به شکلگیری «روند دوشنبه درباره مبارزه با تروریسم و تأمین مالی آن» منجر گردید.
این روند امروز به تریبون دائمی بینالمللی برای بررسی مسائل مبارزه با تروریسم، افراطگرایی، گردش غیرقانونی مواد مخدر، جنایتکاری سازمانیافته فراملّی و تحکیم همکاری میان دولتها تبدیل شده است. تاجیکستان پیوسته تأکید میکند که مبارزه با تروریسم باید بر اساس همکاری بینالمللی، احترام به حقوق انسان و برطرف نمودن عوامل اجتماعی و اقتصادی تولیدکننده افراطگرایی عملی گردد.
با ابتکار و پیشنهاد رئیسِ جمهوری تاجیکستان در 25 ژوئن سال 2026 قطعنامه مجمع عمومی سازمان ملل متحد تحت عنوان «دهه بینالمللی درباره تحکیم صلح به خاطر نسلهای آینده (2036–2027)» پذیرفته شد.
هدف اصلی این ابتکار پیشبرد فرهنگ صلح، توسعه گفتوگو و آشتی، تحکیم همبستگی میان نسلها و جلب جوانان به تحکیم صلح و امنیت جهانی است.
این ابتکار ادامه منطقی سیاست خارجی تاجیکستان در زمینه ترویج فرهنگ صلح، تحکیم اعتماد بینالمللی و گسترش همکاریهای سازنده میان دولتها به شمار میرود.
خبر اهدای یک جلد شاهنامه به هر خانواده تاجیک از سوی رئیسجمهور تاجیکستان و دستور اخیر ایشان برای تقویت آموزش «خط نیاکان» (الفبای فارسی) در مدارس این کشور، با استقبال فراوانی در ایران مواجه شد. هدف اصلی رئیسجمهور تاجیکستان از این اقدامات چیست؟
این دو اقدام، اهدای «شاهنامه» به هر یک از خانوادههای تاجیک و دستور رئیس جمهوری تاجیکستان درباره تقویت آموزش خط فارسی در مؤسسات آموزشی، جزئی از روند بازیابی و تقویت هویت ملّی و فرهنگی ملت تاجیک است، روندی که با ابتکار خوشایند عالیجناب امامعلی رحمان در سالهای اولیه استقلال تاجیکستان آغاز گردیده و هدفِ تحکیم پایههای معنوی دولتداری معاصر تاجیکان و حفاظت از میراث ملّی آن را دنبال میکند.
«شاهنامه»ی ابوالقاسم فردوسی بهعنوان سند بزرگ خودشناسی ملّی، قاموس زبان، فرهنگ، تاریخ، جهانبینی، سنتهای دولتداری و یکی از شاهکارهای ادبی تمدن فارسیزبانان شناخته شده است. در دسترس قرار دادن این اثر به هر یک خانواده گواه آن است که دولت تلاش دارد ارزشهای ملّی و فرهنگ کتابخوانی به بخش جداییناپذیر زندگی جامعه تبدیل شوند. این اقدام همزمان در تربیت حس وطندوستی، احترام به تاریخ و بالا بردن سطح معرفت شهروندان، مخصوصاً جوانان، نقشی مهم دارد.
در همین زمینه، دستور تقویت آموزش خط فارسی نیز اهمیت راهبردی فرهنگی دارد. هدف آن، فراهم آوردن امکان آموزش مستقیم میراث خطی ملت تاجیک است. آثار گرانبهای ادبی، تاریخی، فلسفی و علمی تاجیکان در طول قرنها با خط فارسی تألیف شدهاند. از این رو، آموزش این خط به جوانان امکان میدهد که بدون واسطه به سرچشمههای اصلی مراجعه نموده، میراث فرهنگی خود را عمیقتر بشناسند و درک علمی آنها از تاریخ و تمدن ملّی گسترش یابد.
توجه رسانهها و محیط فرهنگی ایران به این اقدامها نیز طبیعی است، زیرا «شاهنامه» و خط فارسی از ارزشهای مشترک تمدن فارسیزبان محسوب میشوند.
در مجموع، این دو اقدام پیام مهمی دارند: تاجیکستان در شرایط جهانیشدن با تکیه بر میراث غنی تاریخی و فرهنگی خود تلاش دارد هویت ملّی، پیوند نسلها با تمدن نیاکان و احساس مسئولیت شهروندان را نسبت به ارزشهای ملّی تقویت بخشد.
همزمان، این سیاست فرهنگی امکانات جدید همکاریهای علمی و فرهنگی را با ایران همزبان و همتمدن فراهم آورده و جایگاه تاجیکستان را بهعنوان یکی از مراکز مهم تمدن فارسیزبان در عرصه بینالمللی بیشتر تحکیم میبخشد.
روابط جمهوری تاجیکستان و جمهوری اسلامی ایران در سالهای اخیر وارد مرحله جدیدی از همکاریهای سیاسی و اقتصادی شده است. از نگاه جنابعالی مهمترین عوامل این تحول چیست و چه مؤلفههایی موجب شده روابط دو کشور از مرحله احیای مناسبات به سمت شکلگیری یک مشارکت راهبردی حرکت کند؟
مروری بر 35 سال روابط دوجانبه، خود گواه است که تاجیکستان و ایران در طول این سالها با وجود فراز و نشیبهایی در مسیر روابط، تلاش کردهاند تا مناسبات دوستی و برادری و همکاری و همیاری خود را بهطور مستمر توسعه بخشند.
تحولات خوشایند در روابط تاجیکستان و ایران در مرحله کنونی، که شما آنها را نشانه شکلگیری یک مشارکت راهبردی میان این دو کشور ارزیابی کردید، البته عوامل و مؤلفههای خود را دارد. یکی از مهمترین عوامل ارزشهای مشترک زبانی، تاریخی و فرهنگی هستند که از قدیمالایام ملتهای ما را به هم پیوستهاند و امروز کشورهای ما را در حوزه یگانه تمدنی قرار دادهاند. این حوزه یگانه تمدنی، بستر مناسبی برای توسعه همکاریهای سودمند متقابل میان دو کشور و دو ملت تاجیکستان و ایران است.
عامل دوم توسعه همکاریهای ما روند گسستناپذیر گفتوگوی سازنده سیاسی سطح عالی میان دو طرف است که در طول 35 سال گذشته به روابط تاجیکستان و ایران امتیاز بخشیده است. در ارتباط با این عامل باید تأکید کرد که رئیس جمهوری تاجیکستان عالیجناب امامعلی رحمان در طول سه دهه روابط 22 بار به جمهوری اسلامی ایران سفرهای رسمی و کاری انجام داده و رؤسای جمهوری اسلامی ایران در طول این سالها 14 بار به تاجیکستان به سفر رسمی و کاری تشریف آوردهاند. کثرت ملاقاتهای دوجانبه سطح عالی تاجیکستان و ایران در طول 35 سال روابط نه تنها گواه روند ناگسستنی گفتوگوی سیاسی سطح عالی میان تاجیکستان و ایران است، بلکه حالت طبیعی مناسبات دو کشور دارای منافع مشترک را منعکس میکند.
در میان عوامل بسترساز برای توسعه روابط باید علاقهمندی دو کشور به تقویت همکاریهای اقتصادی و تجاری را ذکر کرد. این علاقهمندی باعث شده است که حجم تجارت دوجانبه تاجیکستان و ایران در سالهای اخیر پیوسته رو به افزایش بوده باشد. چنانکه در سال 2020 حجم تجارت دوجانبه برابر با 57 میلیون دلار بود. اما در سال 2025 این حجم به 485 میلیون دلار رسید، یعنی در طول 5 سال اخیر، تجارت میان دو کشور حدود 9 برابر افزایش یافته است.
هر دو کشور تصمیم گرفتهاند حجم تجارت دوجانبه را در سالهای نزدیک به 1 میلیارد دلار برسانند که برای رسیدن به این هدف ظرفیتهای لازم در هر دو طرف وجود دارند.
عامل چهارم که در تقویت همکاریهای دوجانبه، بهویژه همکاریهای فرهنگی نقش مؤثر دارد، پذیرفته شدن همکاری و همزیستی کشورهای همفرهنگ چون تاجیکستان و ایران است. نقش این عامل بهویژه در زمان انتشار سریع روند جهانیشدن که فشارهای زیادی به فرهنگهای ملّی تحمیل میکند، بسیار مؤثر است. از این رو، تلاشهای مشترک در راستای رهایی از فشار جهانیشدن به فرهنگهای ملّی یک ضرورت تاریخی برای کشورهای همفرهنگ تلقی میشود.
از جمله عواملی که در 35 سال گذشته به گسترش همکاریهای تاجیکستان و ایران در عرصههای منطقهای و بینالمللی مساعدت نموده و در آینده نیز استمرار همکاریها را در این بخش طلب میکند، وجود خطرات و چالشهای مشترک و مشابه در امنیت، ثبات و توسعه پایدار کشورهای ما است.
در سرخط این تهدیدها مبارزه با تروریسم، افراطگرایی، جرایم سازمانیافته، قاچاق مواد مخدر و غیره قرار دارند که نیازمند همکاری کشورهای ما هم در قالبهای دوجانبه و هم در چارچوب مناسبات چندجانبه میباشد.
عوامل مذکور باعث شدهاند که روابط جمهوری تاجیکستان و جمهوری اسلامی ایران در سالهای اخیر وارد مرحله جدید شده و به سمت شکلگیری یک مشارکت راهبردی حرکت کنند.
در سالهای ۲۰۲۵–۲۰۲۶ شاهد برگزاری نشستهای متعدد کمیسیون مشترک، دیدارهای وزارتی و رایزنیهای دوجانبه میان مقامات دو کشور بودیم. این تحرکات دیپلماتیک چه تأثیری بر کیفیت روابط تهران و دوشنبه خواهد داشت و مهمترین اولویتهای دو طرف در سالهای آینده چیست؟
با تلاش دو طرف ابزارهای گوناگونی برای توسعه همکاریهای دوجانبه تأسیس یافتهاند. یکی از مهمترین ابزارها کمیسیون مشترک همکاریهای اقتصادی، تجاری، علمی، فنی و فرهنگی جمهوری تاجیکستان و جمهوری اسلامی ایران است که ریاست آن را وزیر انرژی و ذخایر آب جمهوری تاجیکستان و وزیر نیروی جمهوری اسلامی ایران بر عهده دارند.
هفدهمین نشست این کمیسیون در اوایل ماه میِ سال 2025 در شهر شیراز ایران و هجدهمین نشست آن در اواخر ماه میِ سال 2026 در شهر دوشنبه تاجیکستان برگزار شد. در اجلاسهای این کمیسیون معمولاً تمام ابعاد همکاریهای دوجانبه مورد بررسی قرار میگیرند و تصمیماتی در این خصوص گرفته میشوند که برای توسعۀ همکاریهای دوجانبه نقش مؤثر دارند. با توافق طرفها کمیته پیگیری تصمیمات وابسته به کمیسیون مشترک تشکیل شده است که هر نیمسال جلسات خود را برگزار میکند و روند اجرای تصمیمات اتخاذشده در کمیسیون مشترک را مورد بررسی قرار میدهد.
رایزنیهای سیاسی میان وزارتخانههای امور خارجه و نیز رایزنیهای کنسولی میان دو کشور، از ابزارهای مهم همکاریهای دوجانبه به شمار میروند. این نشستها که همهساله برگزار میشوند، در بررسی وضعیت کنونی و تعیین دورنمای روابط دوجانبه نقش مهمی ایفا میکنند.
افزون بر این، در سطح وزارتخانههای کلیدی دو کشور، سازوکارهای مشخصی برای توسعه همکاریهای بخشمحور فعال است. در سالهای اخیر نیز ابزارهای جدیدی مانند «شورای مشترک اتاقهای بازرگانی تاجیکستان و ایران»، «شورای کارآفرینان» و «شورای مشترک سرمایهگذاری» تأسیس شدهاند که هدف تقویت همکاریها را در محورهای مشخص پیگیری میکنند.
همچنین، در سالهای اخیر ما شاهد افزایش تبادل هیئتهای وزارتی میان دو کشور هستیم. از جمله، در سال 2025 بیش از 40 هیئت در سطوح گوناگون از تاجیکستان به ایران و تقریباً همین تعداد هیئت از ایران به تاجیکستان سفر کردند.
در مجموع، فعال بودن سازوکارهای گوناگون همکاریهای دوجانبه، رایزنیها و دیدارهای وزارتی، از یک سو نشاندهنده توسعه روابط و تحکیم اعتماد میان دو کشور است و از سوی دیگر، به رفع بهموقع موانع همکاری و ارتقای کیفیت روابط تهران و دوشنبه کمک میکند.
اطمینان داریم که تداوم این روند مثبت در روابط دوجانبه، به اجرای طرحهای مشترک جدید و فعالسازی عرصههای تازه همکاری میان ایران و تاجیکستان خواهد انجامید.
بسیاری معتقدند اشتراکات زبانی و تمدنی ایران و تاجیکستان میتواند الگویی متفاوت از روابط میان کشورهای منطقه ارائه دهد. به نظر شما چگونه میتوان این سرمایه تاریخی را به همکاریهای پایدار سیاسی، اقتصادی و فرهنگی تبدیل کرد؟
واقعاً هم اشتراکات زبانی و تمدنی تاجیکستان و ایران سرمایه تاریخی است که ما آن را از نیاکانمان به ارث بردهایم و امروز وظیفه ماست که آن را حفظ کنیم و با غنیتر کردن این سرمایه مشترک آن را به آیندگان منتقل کنیم.
مشترکات زبانی و تمدنی، تسهیلکننده روابط تاجیکستان و ایران در تمامی بخشهای همکاری دوجانبه است. در واقع سیاستمداران، فعالان اقتصادی و تجاری و اهالی فرهنگِ دو کشور در تعاملات خود نیازی به مترجم ندارند. حوزه تمدنیِ یگانهای که تاجیکان و ایرانیان در آن قرار دارند، زیرساختی خدادادی برای ایجاد تفاهم و تقویت اعتماد میان دو دولت و دو ملت است؛ از این لحاظ روابط تاجیکستان و ایران در مقایسه با سایر کشورهای منطقه از امتیازی ویژه برخوردار است. برای اینکه این امتیاز بسترساز همکاریهای پایدار دو کشور در تمامی زمینهها شود، باید تلاش کرد که همزبانی بیش از پیش به همدلی و همیاری دو ملت و دو دولت تبدیل شود.
باعث مسرت است که تاجیکستان و ایران در راه همدلی و همیاری گامهای استواری برمیدارند. یکی از این گامها لغو یکماهه روادید میان دو کشور است که به افزایش رفتوآمد مردم دو کشور و شناخت بهتر آنها از یکدیگر انجامیده است. اشتراکات زبانی و تمدنی باید انگیزهای برای برگزاری برنامههای مشترک سیاسی، اقتصادی و فرهنگی بیشتر در سطوح ملّی و بینالمللی، جهت پیشبرد اهداف و منافع مشترک دو کشور باشد.
رکن مهم حوزه یگانه تمدنی ما، علم، ادب و فرهنگ مشترک است. امروز در شرایط جهانیشدن و افزایش فشارها بر فرهنگهای ملی، حفظ و معرفی دستاوردهای این سرمایه معنوی در عرصه منطقهای و بینالمللی (مانند یونسکو، آیسسکو و سایر سازمانها)، تلاشهای مشترک بیشتری را از سوی تاجیکستان و ایران میطلبد. خوشبختانه، اقدامات مشترکی در مسیر همکاری آغاز شده است و مطمئن هستیم که تداوم آنها به نفع فرهنگ و تمدن فارسیزبانان، منطقه و جهان خواهد بود.
مبارزه با تروریسم، افراطگرایی، قاچاق مواد مخدر و جرمهای سازمانیافته فراملّی از موضوعهای مورد تأکید مقامات دو کشور بوده است. از دیدگاه جنابعالی، چه سازوکارهای مشترکی میتواند همکاریهای امنیتی ایران و تاجیکستان را مؤثر کند؟
مبارزه با تروریسم، افراطگرایی و گردش غیرقانونی مواد مخدر، یکی از محورهای اصلی سیاست داخلی و خارجی جمهوری تاجیکستان به شمار میرود. برای مقابله با این بلایای معاصر، جمهوری تاجیکستان همکاریهای گستردهای را با بیشتر کشورهای جهان و نهادهای بینالمللی آغاز کرده است.
پیشتر به «روند دوشنبه درباره مبارزه با تروریسم و تأمین مالی آن» اشاره کردم؛ فرآیندی که عامل تحکیم همکاریهای چندجانبه تاجیکستان با کشورها و سازمانهای ذیربط منطقهای و بینالمللی در راستای مبارزه با تروریسم، افراطگرایی، قاچاق مواد مخدر و جرایم سازمانیافته فراملّی محسوب میشود.
این موضوع در روابط تاجیکستان و ایران نیز از محورهای دارای اولویت در همکاریهای دوجانبه به شمار میرود. مقامات ذیربط دو کشور به منظور رایزنی، تبادل تجربه و بررسی بهموقع راهکارهای مقابله با تروریسم، افراطگرایی، قاچاق مواد مخدر و جرایم سازمانیافته فراملّی، همکاریهای گستردهای شکل دادهاند و نشستهای مستمری برگزار میکنند. افزون بر این، میان وزارت امور داخله تاجیکستان و وزارت کشور ایران سازوکار مشترکی تحت عنوان «کمیته مشترک همکاریهای امنیتی» تشکیل شده است که نقش مؤثری در تقویت تعاملات این بخش ایفا میکند.
جمهوری تاجیکستان حملات نظامی در دو جنگ تحمیلی اخیر علیه جمهوری اسلامی ایران را محکوم کرد و جنابعالی نیز در سخنرانیهای اخیر خود ضمن ابراز همدردی با خانوادههای دانشآموزان و معلمان مدرسه شجره طیبه میناب به ضرورت حمایت از غیرنظامیان، بهویژه در مخاصمات مسلحانه تأکید کردید. از نگاه جنابعالی جامعه جهانی تا چه اندازه در ایفای تعهدات خود در چارچوب حقوق بینالمللی بشردوستانه موفق بوده است؟
مسلم است که در هرگونه جنگ و نزاع، آسیبپذیرترین قشر جامعه کودکان هستند. کودکان تصمیمگیرنده شروع جنگها، عامل ویرانی آبادیها یا سبب کشتار انسانها نیستند؛ ولی در برابر تمامی این خشونتها بیدفاع و بیحمایت هستند. این در حالی است که طبق اسناد بینالمللی، کودکان حتی در شرایط جنگی نیز باید مورد حمایت قرار گیرند.
متأسفانه، در روزهای آغازین جنگ علیه ایران نیز حدود ۱۷۰ دانشآموز مدرسه شجره طیبه میناب به شهادت رسیدند. این فاجعه و مصیبتهای دیگر مانند آن، درواقع زخمی ناسور بر وجدان جامعه جهانی است، زخمی است که شفای آن انسانیتر شدن ما انسانها و عادلانهتر شدن جهان ما را میطلبد.
اگر بخواهید چشمانداز روابط ایران و تاجیکستان را در افق پنج تا ده سال آینده ترسیم کنید، مهمترین حوزههایی که میتواند روابط دو کشور را به سطح یک همکاری راهبردی پایدار ارتقا دهد، کداماند و چه اقداماتی باید در اولویت قرار گیرند؟
به باور من، در پنج تا ده سال آینده، مهمترین حوزههای روابط دو کشور شامل صنعت، نفت و پتروشیمی، انرژی، فناوریهای نوین، بهداشت و درمان، و فرهنگ خواهند بود. در صورت تأمین امنیت و ثبات در منطقه، همکاری در این زمینهها میتواند روابط تاجیکستان و ایران، بهویژه روابط اقتصادی و تجاری این دو کشور را به سطحی بیسابقه ارتقا دهد.
برای رسیدن به سطح همکاری پایدار، نیازمند راهبردی هستیم که در آن، تدابیر مؤثری از سوی هر دو طرف برای اجرای توافقات عالی و اسناد پیشین در حوزههای اقتصادی و تجاری اندیشیده شود؛ در این میان، برنامه درازمدت همکاریهای اقتصادی و تجاری ایران و تاجیکستان برای سالهای ۲۰۲۲ تا ۲۰۳۰ و نقشه راه اجرای آن از اهمیت ویژهای برخوردار است.
مقامات تاجیکستان بارها از سرمایهگذاران ایرانی برای حضور در مناطق آزاد اقتصادی این کشور دعوت کردهاند. مهمترین مزیتهای رقابتی مناطق آزاد اقتصادی تاجیکستان برای سرمایهگذاران ایرانی چیست و دولت تاجیکستان چه تضمینهایی برای حمایت از سرمایهگذاران خارجی در نظر گرفته است؟
هماکنون پنج منطقه آزاد اقتصادیِ «سغد»، «دنغره»، «کولاب»، «پنج» و «اشکاشم» در تاجیکستان فعال هستند. مناطق آزاد اقتصادی مذکور با هدف فراهم آوردن شرایط مناسب برای جلب سرمایهگذاری در بخشهای اقتصاد، فعال نمودن مناسبات اقتصادی خارجی و تأمین کارآمد تولیدات ایجاد شده اند.
طبق قوانین جاری تاجیکستان، دولت حمایت کامل و بیچونوچرای حقوق و منافع قانونی سرمایهگذاران و فعالان (بنگاههای) منطقه آزاد اقتصادی را تضمین میکند.
برای فعالان اقتصادی مستقر در مناطق آزاد، واردات کالاها و محصولات داخلی و خارجی، از جمله تجهیزات تولیدی و ساختمانی، بدون پرداخت عوارض گمرکی و مالیات انجام میشود. هنگام صادرات کالاها و محصولات از قلمرو منطقه آزاد اقتصادی به خارج از تاجیکستان، هیچگونه عوارض گمرکی به استثنای هزینههای انجام تشریفات گمرکی دریافت نمیشود و هیچ نوع ممنوعیت یا محدودیت اقتصادی اعمال نمی شود.
در مجموع، حمایت حقوقی از سرمایهگذاران، عدم مداخله دولت در امور تجاری، حق انتقال درآمد به خارج، گردش آزادانه و بیممانعت مالکیت، حفاظت از مالکیت فکری و حق بهرهبرداری از منابع طبیعی تضمین شده است. از این لحاظ، مناطق آزاد اقتصادی جمهوری تاجیکستان، محیطهایی باثبات برای سرمایهگذاری میباشند.
لازم به یادآوری است که هماکنون در مناطق آزاد اقتصادی تاجیکستان 18 بنگاه اقتصادی با مشارکت کارآفرینان و سرمایهگذاران ایران به ثبت رسیده است.
تاجیکستان از ظرفیتهای قابل توجهی در حوزه برقآبی برخوردار است و ایران نیز تجربه ارزشمندی در احداث نیروگاهها و زیرساختهای انرژی دارد. آیا زمینه برای تعریف پروژههای مشترک جدید در حوزه برق، انتقال انرژی، مدیریت شبکه و توسعه زیرساختهای انرژی وجود دارد؟
بله، جمهوری تاجیکستان ظرفیتهای قابلتوجهی در حوزه برقآبی دارد. ۶۰ درصد از منابع آبی منطقه آسیای مرکزی در قلمرو کشور ما شکل میگیرد. همچنین تاجیکستان با پتانسیل تولید ۵۲۷ میلیارد کیلوواتساعت برق در سال، از نظر ذخایر برقآبی (هیدروانرژی) یکی از جایگاههای نخست جهان را به خود اختصاص داده است.
در حال حاضر، ذخائر آب در کشور منبع اصلی تولید انرژی به شمار می رود و 90 درصد از برق در جمهوری تاجیکستان توسط نیروگاههای برقآبی تولید میشود.
جا دارد در اینجا از ساخت نیروگاه برقآبی «سنگتوده–2» یاد کنم که با سرمایهگذاری مشترک دو کشورِ تاجیکستان و ایران به اجرا درآمده است. با افتخار اعلام میداریم که احداث نیروگاه برقآبی «سنگتوده–2» نماد همکاریهای سرمایهگذاری و انرژی میان تاجیکستان و ایران میباشد. در حال حاضر نیروگاه برقآبی «سنگتوده–2» با ظرفیت 220 مگاوات فعال بوده و سهم ارزندهای در تأمین برق کشور ایفا میکند.
همزمان شایان ذکر است که ساخت نیروگاه برقآبی «راغون» با ظرفیت 3800 مگاوات در تاجیکستان در جریان است و شرکتهای داخلی و خارجی در اجرای عملیات مهندسی و ساختمانی آن مشارکت دارند. جای قدردانی دارد که شماری از شرکتهای ایرانی نیز در احداث این طرح حیاتی برای تاجیکستان نقش دارند. ما از عملکرد شرکتهای ایرانی، بهویژه شرکت «تونل سد آریانا» به مدیرعاملی آقای علی موسوی رحیمی در ساخت نیروگاه برقآبی «راغون» ابراز رضایت و خرسندی میکنیم. امیدواریم حضور شرکتها و مهندسان ایرانی در این پروژه بزرگ و مهم تاجیکستان بیش از پیش افزایش یابد؛ چرا که مشارکت بیشتر طرف ایرانی در این پروژه به نفع هر دو کشور خواهد بود.
همکاریهای دو طرف در حوزه انرژی، زمینه مناسبی را برای تعریف و اجرای پروژههای مشترک جدید فراهم کرده است. از جمله این پروژهها میتوان به احداث نیروگاههای خورشیدی در تاجیکستان، اتصال شبکههای برق دو کشور، برگزاری دورههای آموزشی برای متخصصان تاجیک در زمینههای کاهش تلفات برق و مدیریت شبکههای برق و غیره اشاره کرد.
مذاکرات مربوط به ایجاد شهرک (پارک) صنعتی مشترک ایران و تاجیکستان توجه بسیاری از فعالان اقتصادی را به خود جلب کرده است. این شهرک صنعتی چه اهدافی را دنبال میکند و چه صنایع و فناوریهایی در اولویت استقرار در آن قرار خواهند داشت؟
در واقع، موضوع تأسیس شهرک (پارک) صنعتی تاجیکستان و ایران، در تاجیکستان، پیشنهاد طرف ما بود که در جریان سفر وزیر صنعت، معدن و تجارت ایران، جناب آقای محمد اتابک (۱۶ تا ۱۸ فوریه سال ۲۰۲۶) به شهر دوشنبه مطرح شد و مورد استقبال طرف ایرانی قرار گرفت. هدف از این پیشنهاد، ارتقای سطح همکاریهای دوجانبه در عرصههای صنایع و فناوریهای جدید است.
موضوع تأسیس شهرک (پارک) صنعتی در دست بررسی نهادهای تخصصی تاجیکستان و ایران قرار دارد و نحوه تأسیس و فعالیت آن در قالب یک یادداشت تفاهم تنظیم خواهد شد. جزئیات این موضوع پس از نهایی شدن این سند دوجانبه، به اطلاع فعالان اقتصادی خواهد رسید.
در برنامه همکاریهای سالهای 2027-2025 موضوعاتی همچون صنایع نساجی، ماشینسازی، متالورژی، داروسازی، زیستفناوری، صنایع شیمیایی و فرآوری مواد معدنی مورد توجه قرار گرفته است. از نگاه جنابعالی، کدامیک از این حوزهها میتواند سریعتر به پروژههای موفق مشترک تبدیل شود؟
در جریان سفر رسمی رئیس جمهوری تاجیکستان، پیشوای ملت، عالیجناب امامعلی رحمان به ایران در 30 می سال 2022، یادداشت تفاهم میان حکومت جمهوری تاجیکستان و حکومت جمهوری اسلامی ایران در زمینه همکاری در حوزه صنعت و فناوریهای جدید و سپس در 25 ژانویه سال 2025 در چارچوب سفر رسمی رئیس جمهوری اسلامی ایران، عالیجناب مسعود پزشکیان به تاجیکستان، برنامه اجرایی این یادداشت تفاهم برای دوره سالهای 2027-2025 به امضا رسید.
امیدوارم این سند، شرایط حقوقی مناسبی را جهت راهاندازی همکاریها در بخشهای گوناگون صنعت و فناوریهای جدید فراهم آورده و به توسعه روابط مستقیم میان فعالان عرصه صنعت دو کشور منجر شود. با در نظر گرفتن ظرفیتها، امکانات و نیازهای کنونی دو کشور، به نظر من حوزههای معادن، پتروشیمی، نساجی و داروسازی میتوانند سریعتر به پروژههای موفق مشترک تبدیل شوند.
در مذاکرات اخیر موضوع بهرهگیری از فناوریهای دیجیتال و هوش مصنوعی در همکاریهای دوجانبه نیز مطرح شده است. ارزیابی شما از ظرفیت همکاری ایران و تاجیکستان در حوزه اقتصاد دیجیتال، تحول صنعتی و کاربردهای هوش مصنوعی چیست؟
مسلم است که امروز جهان به مرحله جدید رشد، دوره اقتصاد دیجیتال و فناوریهای هوش مصنوعی وارد شده است.
در چنین شرایطی، تنها دولتهایی میتوانند رقابتپذیر بمانند که از ظرفیت فناوریهای معاصر بهطور مؤثر و ثمربخش استفاده کنند. تاجیکستان نیز گامهای استواری در مسیر دیجیتالیسازی اقتصاد و شکلگیری جامعه اطلاعاتی برمیدارد.
در سالهای اخیر با حمایت دولت تاجیکستان یک سری اقدامات مهم در مسیر اقتصاد دیجیتال در کشور من عملی شدند. از جمله، پذیرفته شدن اساسنامه (کانسپسیه) اقتصاد دیجیتال جمهوری تاجیکستان، برنامه میانمدت رشد اقتصاد دیجیتال در جمهوری تاجیکستان برای سالهای 2030-2026، تأسیس آژانس نوآوری (اینوواتسیه) و فناوریهای دیجیتال وابسته به ریاستجمهوری تاجیکستان، شورای رشد اقتصاد دیجیتال نزد رئیسجمهور تاجیکستان و اعلام کردن سالهای2030-2026 بهعنوان «سالهای رشد اقتصاد دیجیتال و نوآوری (اینوواتسیه)» از جمله تدابیر مهم دولتی هستند که به رشد اقتصاد دیجیتال ملّی و بالا بردن رقابتپذیری کشور کمک می کنند.
ظرفیتهای گستردهای برای همکاری میان تاجیکستان و ایران در بخش اقتصاد دیجیتال و هوش مصنوعی وجود دارد. با عنایت به اینکه جمهوری اسلامی ایران یکی از کشورهای توسعهیافته در حوزه فناوری است، راهاندازی همکاریهای گسترده در این زمینه به سود هر دو کشور خواهد بود.
لازم به یادآوری است که یادداشت تفاهم میان دو کشور درباره تأسیس مرکز مشترک فناوری تاجیکستان و ایران در شهر دوشنبه به امضا رسیده است. اجرای این پروژه به عهده آژانس نوآوری (اینواتسیه) و فناوریهای دیجیتال زیر نظر ریاستجمهوری تاجیکستان و سازمان توسعه همکاری علمی و فناورانه بینالمللی معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانشبنیان ریاستجمهوری ایران واگذار شده است. انتظار میرود که تأسیس مرکز مشترک فناوری ایران و تاجیکستان، به توسعه همکاریهای دو کشور دوست، در حوزه فناوریهای دیجیتال و هوش مصنوعی کمک بیشتری کند.
توسعه همکاری در حوزه حملونقل ریلی، جادهای و لجستیکی یکی از موضوعهای اصلی گفتوگوهای دو کشور بوده است. از دیدگاه جنابعالی تکمیل این همکاریها چه تأثیری بر تجارت دوجانبه و اتصال آسیای مرکزی به خلیج فارس خواهد داشت؟
رشد زیرساختِ ارتباطی، اتصال شبکههای حملونقل زمینی و استفاده از ظرفیتهای بنادر چابهار و بندرعباس، از عوامل مهم در توسعه همکاریهای اقتصادی و تجاری و نیز توسعه حملونقل کالا و محصولات میان تاجیکستان و ایران ارزیابی میشوند.
در همین راستا، یادداشت تفاهمی درباره حملونقل بینالمللی و ترانزیت از طریق بندر «چابهار» و نیز همکاری میان وزارت حملونقل تاجیکستان و سازمان بنادر و کشتیرانی جمهوری اسلامی ایران در راستای گسترش ترانزیت بار از طریق بندر چابهار به امضا رسیده است که امکان استفاده از بندر «چابهار» را برای تاجیکستان فراهم میآورد.
همچنین کمیسیون مشترک حملونقل بینالمللی میان دو کشور فعال است و مسائل مربوط به حوزه حملونقل ریلی، جادهای و لجستیکی را مورد پیگیری قرار میدهد.
تاجیکستان و ایران بر مبنای اسناد دوجانبه و در چارچوب ابزارهای توافقشده همکاری، تلاش دارند از امکانات مسیرهای موجود حملونقل بهرهبرداری بهتری داشته باشند، نظام الکترونیکی دریافت مجوزهای حملونقل را راهاندازی کنند و موانع و مشکلات موجود در حوزه حملونقل ریلی، جادهای و لجستیکی را رفع کنند. در همین راستا، دو طرف با استفاده از ظرفیتهای ترانزیتی خود میتوانند دالان های جدید حملونقل را ایجاد کنند که برای اتصال آسیای مرکزی به خلیج فارس و رشد همکاریهای اقتصادی و تجاری تأثیرگذار خواهند بود. پیشنهادهایی در این زمینه ارائه شده که هماکنون تحت بررسی مقامات ذیربط دو کشور قرار دارند.
با توجه به افزایش پروازهای مستقیم و رشد رفتوآمدهای مردمی، چه چشماندازی برای توسعه گردشگری میان ایران و تاجیکستان در پنج سال آینده قابل تصور است؟
برای توسعه گردشگری میان تاجیکستان و ایران در پنج سال آینده و در سالهای بعدی، تمام شرایط و بستر لازم، مثل مشترکات زبانی، تاریخی، فرهنگی و تمدنی، لغو روادید برای مدت 30 روز، پروازهای مستقیم میان دو کشور، همچنین آثار تاریخی، جاذبههای گردشگری و زیرساختهای معاصر گردشگری در تاجیکستان و ایران فراهم آمدهاند. درواقع، لغو روادید از 3 فوریه سال 2025، منجر به افزایش قابلملاحظه تعداد گردشگران میان تاجیکستان و ایران شده است. باعث خوشنودی است که همکاریهای ثمربخشی میان کمیته توسعه گردشگری تاجیکستان و وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی ایران، همچنین شرکتهای گردشگری دو کشور شکل گرفته است.
آیا امکان تعریف «مسیرهای گردشگری مشترک فرهنگی و تمدنی» میان شهرهای تاریخی ایران و تاجیکستان وجود دارد و این مسیرها چه نقشی در تقویت دیپلماسی عمومی خواهد داشت؟
برای گردشگران تاجیکستانی زیارت آرامگاههای فردوسی و ابن سینا، کمال خجندی، حافظ و سعدی، عطار و خیام و بازدید از آثار تاریخی شهرهای زیبای توس و مشهد، شیراز و اصفهان و تبریز و همدان بسیار جالب است.
برای برادران ایرانی، زیارت آرامگاه رودکی و میر سیدعلی همدانی، بازدید از مکانهای تاریخی و جاذبههای گردشگری شهرهای دوشنبه و خجند، کولاب و حصار، پنجکنت و باختر و آشنایی با ختلان، بدخشان، سغد و زرافشان بهیادماندنی خواهد بود.
شناخت بهتر و بیشتر تاجیکان از ایران و ایرانیان از تاجیکستان به معنای بهتر شناختن خود و فرهنگ و تمدن مشترک بوده و به تقویت دیپلماسی مردمی، که زیربنای رشد پایدار روابط میان کشورها است، کمک میکند.
