یون کانگ-هیون، سفیر پیشین جمهوری کره جنوبی در ایران، در گفتگو با شبکه یونهاپ، ضمن تشکیک در اثربخشی راهبرد محاصره دریایی ایران بر پایه سوابق تاریخی، به تبیین آسیب پذیری های کلیدی در تنگه باب المندب پرداخت. وی گذار از دکترین سنتی ایران در امتناع از گفتگوی مستقیم با آمریکا و برقراری مذاکرات رودررو در پاکستان را یک گشایش راهبردی خواند؛ به باور وی، نقش آفرینی چهره های واقع گرا و صاحب نفوذی نظیر قالیباف و ونس، بازتابی از عزم جدی طرفین جهت برون رفت از بن بست دیپلماتیک حاکم است.
در حالی که تنش ها به دلیل «ضد-محاصره» [محاصره متقابل] تنگه هرمز توسط ایالات متحده در حال افزایش است، گزارش هایی منتشر شده مبنی بر اینکه ایالات متحده و ایران در حال ادامه گفتگوهای پشت پرده هستند. گمانه زنی هایی نیز مطرح شده است که مذاکراتی که با شکست مواجه شده بود، ممکن است به زودی و در همین هفته از سر گرفته شود.
وضعیت کنونی به گونه ای است که «دو ساعت» به طور همزمان در حال حرکت هستند: یکی ساعت تقابل نظامی در دریا یعنی محاصره و ضد-محاصره، و دیگری ساعت دیپلماتیک در کانال های گفتگوی پشت پرده که همچنان ادامه دارند. تنها یک هفته دیگر، یعنی تا ۲۲ آوریل [در متن اصلی منبع برخلاف بخش های قبل که ۲۰ آوریل ذکر شده بود، اینجا ۲۲ آوریل آمده است] باقی مانده است. باید منتظر بمانیم و ببینیم چه تغییراتی در این مدت رخ خواهد داد. امروز با جناب آقای یون کانگ-هیون، سفیر سابق کره جنوبی در ایران همراه بودیم. از اینکه وقت خود را در اختیار ما گذاشتید و توضیحات ارزشمندی ارائه دادید، بسیار سپاسگزاریم.
پرزیدنت ترامپ مستقیماً اعلام کرد که محاصره دریایی ایران آغاز کرده است. گزارش ها حاکی از آن است که ارتش آمریکا در حال حاضر بیش از ۱۵ ناو جنگی را در تنگه هرمز مستقر کرده است. شما این موضوع را چگونه ارزیابی کردید؟
همان طور که اشاره کردید، پرزیدنت ترامپ از قصد خود برای اجرای ضدمحاصره سخن گفت. نگاهی به تاریخ نشان می دهد که نمونه های بسیاری از محاصره های دریایی با بهره گیری از قوای گسترده ناوگان های جنگی رخ داده است. با این حال، در بسیاری از این تجربه ها، کارآمدی و اثربخشی عملیات در مقایسه با هزینه و بار عملیاتی آن زیر سؤال بود. به عنوان نمونه متأخر، در اوت ۱۹۹۰ و پس از حمله عراق به کویت، یک محاصره دریایی همه جانبه شکل گرفت. در آن مقطع، به دلیل اجماع جهانی در محکومیت صریح تجاوز به کویت، سازمان ملل قطعنامه ای صادر کرد که مشارکت اکثر کشورهای عضو را به همراه داشت؛ در نتیجه، با پیشروی محاصره دریایی توسط ایالات متحده، مسیر صادرات نفت عراق به طور کامل مسدود شد.
پس از آن، با طرح مستمر مسئله تسلیحات هسته ای، محاصره دریایی عراق بیش از ۱۰ سال ادامه یافت. در این مدت، بیش از ۲۰ کشور ناوهای جنگی خود را اعزام کردند و محاصره را با سخت گیرانه به اجرا درآوردند؛ اما در آن فرآیند، چالش های بسیاری پدید آمد. با دور زدن تحریم ها، مسائلی نظیر فساد، قاچاق، بحران های انسانی و مشکلات گوناگونی ایجاد شد.
در مورد کنونی، ایالات متحده اعلام کرده است که به زودی کشورهای مشارکت کننده در این محاصره دریایی را معرفی می کند، اما هنوز مشخص نیست چه تعداد از آن ها در این امر سهیم خواهند شد. تا این لحظه، به نظر می رسد سطح مشارکت در مقایسه با دوران عراق، بسیار کمتر باشد.
نکته اینجاست ایالات متحده به دلیل وضعیت اضطراری در بازار انرژی، برای نفت ایران (که اکنون طرف مخاصمه است) و روسیه (که تحت تحریم است)، معافیتی یک ماهه قائل شد و اجازه ترخیص محموله ها را صادر کرد. شرایط تا این حد دشوار بود؛ اما اگر اکنون بخواهند با محاصره دریایی متقابل، آن محموله ها را به طور کامل مسدود کنند، همان گونه که در اخبار نیز آمد، حتی از ورود نفت کش های چینی هم جلوگیری خواهد شد. بنابراین، آیا این اقدام تنها برای ایران بار مالی و فشار به همراه خواهد داشت؟ خیر، چنین به نظر نمی رسد. به عقیده من، این اقدام در آستانه مذاکرات تکمیلی میان ایالات متحده و ایران، بیشتر با هدف اعمال فشار حداکثری بر تهران صورت گرفته است؛ هرچند به نظر می رسد اجرای طولانی مدت و تضمین اثربخشی آن با چالش های جدی روبرو باشد.
ایران بلافاصله واکنش نشان داد و اعلام کرد که این اقدام پیامدهای جهانی خواهد داشت و سپاه پاسداران با اشاره به «توانمندی های جدید فراتر از تصور»، امکان پاسخ نظامی را نیز مطرح کرد. در اینجا منظور از «توانمندی های جدید» چه پیش بینی می تواند باشد و احتمال وقوع «دور دوم جنگ» را چگونه می بینید؟
این مسئله، نکته ای کلیدی و نگران کننده است. برای درک بهتر موضوع، بگذارید به عقب برگردم و وقایع اخیر اوکراین را مرور کنم. با حمله روسیه به اوکراین تحت عنوانِ به اصطلاح «عملیات ویژه نظامی»، موضوع تنگه «بسفر» مطرح شد؛ تنگه ای که دریای سیاه را به مدیترانه متصل می کند و کنترل آن در اختیار ترکیه است.
در آن زمان، ایالات متحده و غرب، روسیه را تحت تحریم قرار دادند و برای فروش نفت این کشور «سقف قیمتی» ۶۰ دلاری تعیین کردند؛ به طوری که کشتی های خریدار نفت روسیه با قیمتی بیش از ۶۰ دلار، از دریافت خدمات بیمه ای و مالی محروم می شدند. این در حالی است که بیش از ۹۵ درصد حمل ونقل دریایی نفت جهان تحت پوشش شرکت های بیمه غربی است، مقامات ترکیه به کشتی های فاقد بیمه اجازه عبور از تنگه را نمی دادند؛ چراکه وقوع هرگونه حادثه برای کشتی های بدون بیمه، می توانست کل منطقه را با فاجعه ای بزرگ روبه رو کند. بررسی دقیقِ تک تک این موارد در نهایت منجر به ایجاد ترافیک و انسداد در آن تنگه شد.
در سناریوی محاصره تنگه هرمز، حمله مستقیم به کشتی ها با ابزارهایی مانند مین اهمیت دارد؛ اما اگر ایران همان گونه که ادعا می کند، قادر به انجام اقدامات «فراتر از تصور» باشد، برداشت من این است که نیازی نیست تمام کشتی های در حال عبور را تعقیب کرده یا به آنها حمله کند. چنانچه تنها دو یا سه نفت کش غول پیکر را «ادب» کنند [دچار حادثه یا آسیب کنند]، آیا حادثه بزرگی رخ نخواهد داد؟ خودِ نفت کش به مثابه یک بمب است؛ یک بمب عظیم. به همین دلیل است که حتی قایق های تندروی کوچک نیز می توانند برای توقیف نفت کش ها اقدام می کنند.
اگر با چند نفت کش غول پیکر برخورد جدی صورت گیرد، شرکت های بیمه دیگر آنها را تحت پوشش قرار نمی دهند. این در حالی است که هر شناور به انواع مختلفی از پوشش ها از جمله بیمه بدنه، خدمه، محموله و حوادث نیاز دارد؛ خدماتی که یک شرکت بیمه به تنهایی و بدون مشارکت شرکت های بیمه غربی (بیمه های اتکایی) قادر به ارائه آنها نیست. در صورت نبودِ پوشش بیمه ای، شرکت های حمل ونقل امکان فعالیت نخواهند داشت؛ چرا که تردد بدون بیمه در این مسیرها ریسک بالایی دارد و وقوع هرگونه حادثه ای می تواند منجر به ورشکستگی قطعی آنها شود.
این نگرانی وجود دارد که ایران با استفاده از حوثی ها، حتی تنگه «باب المندب» را هم مسدود کند. اگر تنگه های هرمز و باب المندب هم زمان بسته شوند، به نظر می رسد ۳۰ درصد نفت جهان به یکباره قطع خواهد شد. تحلیل شما درباره این احتمال چیست؟
در این زمینه، راهبرد بنیادین ایران برای مقابله با برتری نظامی ایالات متحده و اسرائیل، بهره گیری از “جنگ نامتقارن” است؛ به این معنا که وقتی پیروزی با ابزارهای نظامی کلاسیک و هم تراز ممکن نباشد، از روش های غیرهم تراز استفاده می شود. چنانچه آتش بس کنونی نقض شود یا محاصره از سوی ایالات متحده تداوم یابد، مسدود کردن تنگه باب المندب به عنوان یک استراتژی نامتقارن، بسیار اثرگذار خواهد بود. در حال حاضر، مسیرهای تجاری دریای سرخ و کانال سوئز همگی از این تنگه می گذرند؛ لذا مسدود شدن این مسیر کلیدی، وضعیت را به سمتی غیرقابل کنترل سوق خواهد داد.
در حوزه تبادلات انرژی، مسئله نگران کننده تر وضعیت تنگه باب المندب است؛ چرا که این آبراه عرض کمتری [نسبت به تنگه هرمز] دارد. در باریک ترین نقطه میان یمن و جیبوتی، پهنای این مسیر بسیار محدود است و نیروهایی همچون شبه نظامیان یمن که توانایی ضربه زدن به امنیت دریانوردی را دارند، نه یک ارتش منظم، بلکه قدرتی نامتقارن محسوب می شوند. از همین رو، حتی برای پاسخ متقابل، یافتن اهداف نظامیِ مناسب دشوار است. در چنین وضعیتی، اگر این منطقه به کانون درگیری تبدیل شود، بحران عمیقی شکل خواهد گرفت.
تفاوت دیگر در اینجاست که در تنگه هرمز، تمرکز اصلی بر خودِ تنگه است، اما باب المندب دروازه ورود به کانال سوئز و یک شریان تجاری عظیم و دوجانبه برای اقتصاد جهانی است. انسداد این مسیر، همان طور که پیش تر اشاره شد، به تلاش چندانی نیاز ندارد و هدف قرار دادن تنها چند نقطه کلیدی می تواند کار را تمام کند. بنابراین، وخامت اوضاع در این منطقه می تواند به شرایط بسیار دشواری منجر شود.
پرزیدنت ترامپ اعلام کرده است که تماسی از سوی طرف ایرانی دریافت کرده و ایرانی ها به شدت خواهان توافق هستند. به نظر می رسد او در حالی که از نظر نظامی فشار همه جانبه ای اعمال می کند، کانال های گفتگو را نیز باز نگه داشته است؛ وضعیت فعلی را چگونه تحلیل می کنید؟
بله، پرزیدنت ترامپ چنین می گوید. اما آیا تنها طرف ایرانی است که اینگونه می اندیشد؟ در حال حاضر وضعیت هر دو کشور به گونه ای است که بدون دستیابی به توافق، شرایط آمریکا و ایران به بن بست رسیده و گویی تمام راهکارها بی اثر شده است. بدون موفقیت در حل، نتیجه این مشکلات خواهد بود. از این رو معتقدم انگیزه و تکانه لازم برای انجام بازی در هر دو طرف به شدت انباشته شده است. همچنین، مذاکرات رودرروی در میان ایالات متحده و ایران در پاکستان، بسیار مهم تلقی می شود. در وهله اول، نفسِ انجام مستقیم بسیار حائز اهمیت است؛ چراکه پیش از این پروتکل های ابلاغی بر این اصل استوار بود که به دلیل بی اعتمادی به طرف آمریکایی، هرگز مذاکره مستقیم انجام نشود.
در آن مقطع، پیام ها از طریق میانجی مبادله می شد که این روش واجد یک نقیصه اساسی است. در عرف دیپلماسی هنگام پیشبرد، مذاکره حتی ارتباط چشمی و زبان بدن، حامل پیام قلمداد می شوند. اما در فرآیند مذاکره غیر مستقیم، پیام های مذاکراتی ممکن است دچار اعوجاج شوند و شخصی که نقش واسطه را ایفا می کند، در انتقال محتوا دخالت کند. از نظر تکنیک های طرح، این موضوع پیچیده است. اما این بار هر دو طرف مذاکره مستقیم انجام دادند.
طبق گزارش های تأییدشده در ایالات متحده، معاون رئیس جمهور، مخالفت خود را با وقوع جنگ اعلام کرده بود. او در واقع چهره سیاسی آینده داری است که پس از پایان دوره ریاست جمهوری ترامپ مطرح خواهد بود.
در طرف ایرانی نیز، علاوه بر عراقچی، وزیر امور خارجه که مذاکره کننده ای باسابقه است، این بار قالیباف، رئیس مجلس، نیز حضور داشت. در شرایطی که برخی چهره های تندرو کنار گذاشته شده اند، آقای قالیباف با وجود پیشینه نظامی در سپاه پاسداران، به دلیل سال ها تجربه در شهرداری تهران و ریاست مجلس، فردی واقع بین و منطقی محسوب می شود. بنابراین، با نگاهی به ترکیب هیئت های اعزامی و نشانه های موجود، می توان گفت هر دو طرف از خود “صداقت” نشان داده اند. ادعای ترامپ مبنی بر اینکه طرف مقابل به شدت خواهان توافق است، در واقع درباره هر دو طرف صدق می کند و این همان هدفی است که همگان به دنبال آن هستند.
شبکه های «سی ان ان» و «بلومبرگ» گزارش داده اند که دولت آمریکا در حال پیش برد دور دوم مذاکرات مستقیم، پیش از انقضای توافق آتش بس است و حتی احتمال برگزاری قریب الوقوع آن مطرح شده است. با توجه به سوابق دیپلماتیک شما، آیا با وجود فرصت اندک باقی مانده، این جدول زمانی را واقع بینانه می دانید؟
من پیش بینی می کنم که دور دوم مذاکرات قطعاً برگزار خواهد شد. اینکه دقیقاً پیش از بیستم ماه باشد یا خیر، نمی توانم زمان دقیق را مشخص کنم، اما اطمینان دارم که مذاکرات تکمیلی وجود خواهد داشت. اینکه دور قبلی در پاکستان به نتیجه نرسید، نباید باعث ناامیدی مردم شود. اگر کسی فکر کند مذاکراتی که سال ها با دشواری به اینجا رسیده، با یک جلسه به توافق نهایی می رسد، واقعاً ساده لوح است. بنابراین مسیر مذاکره باز است. در مورد مکان، همان طور که گزارش شده، می تواند دوباره اسلام آباد باشد یا ژنو که هر دو طرف با آن موافق هستند. هر دو مکان معانی خاص خود را دارند.
ژنو جایی بود که در ۲۸ فوریه، یعنی دو روز پیش از حمله هوایی آمریکا و اسرائیل به ایران، آخرین دور (دور سوم) مذاکرات هسته ای در آنجا انجام شد. سوئیس به عنوان یک کشور بی طرف، دلیلی است که اکثر مذاکرات مهم در آنجا برگزار می شود؛ چون همه به میانجی گری و بی طرفی سوئیس اعتماد دارند. پس سوئیس ممکن است و پاکستان هم کاملاً پتانسیل آن را دارد. صرف نظر از اینکه کجا باشد، تعیین محل مذاکره بسیار پرمعنا به نظر می رسد.
پرزیدنت ترامپ خط قرمز کشیده که توافق بدون توقف برنامه هسته ای ایران غیرممکن است، اما شنیده شده که در مذاکرات پیشنهاد «تعلیق ۲۰ ساله غنی سازی اورانیوم» را ارائه داده است. این به عنوان یک قدم عقب نشینی نسبت به مواضع قبلی خوانده می شود؛ آیا در این صورت فضای مذاکره بازتر شده است؟ ارزیابی شما چیست؟
در ظاهر به نظر می رسد پیشرفتی حاصل شده است. در نهایت، بحث به موضوع اصلی و ریشه ای بازگشته است. موضوع اصلی این است که آیا «ق غنی سازی هسته ای ایران به رسمیت شناخته می شود یا خیر؟ موضع ایران این است که عضو پیمان منع گسترش سلاح های هسته ای (NPT) است. کشورهای عضو NPT دارای حق ذاتی برای استفاده صلح آمیز از انرژی هسته ای هستند. بنابراین ایران معتقد است که باید حق آنها برای استفاده صلح آمیز به رسمیت شناخته شود. در سال ۲۰۱۵ این حق یک بار به رسمیت شناخته شد و اجازه غنی سازی تا سطح ۳.۶۷ درصد داده شد. از نظر تئوری، کشور ما (کره جنوبی) هم باید حق غنی سازی داشته باشد، اما چون ما تکنولوژی هسته ای را از آمریکا دریافت کرده ایم، محدودیت های دوجانبه اضافی از سوی آمریکا بر ما اعمال شده و هنوز نمی توانیم غنی سازی انجام دهیم؛ اما وضعیت ایران این گونه نیست و آنها بر لزوم به رسمیت شناختن این حق تأکید دارند.
مسائلی که در رسانه ها زیاد مطرح می شود، مانند اینکه با ۴۴۰ کیلوگرم اورانیوم غنی سازی شده با غنای بالای ۶۰ درصد چه باید کرد، به نظر من در صورت حل شدن مشکل مبنایی و ریشه ای، این ها مسائل ثانویه هستند و در نهایت اگر در این موضوع [حق غنی سازی] پیشرفتی حاصل شود، دستیابی به توافق کاملاً امکان پذیر است.






