به گزارش آوا دیپلماتیک، رفعت مسعود، سفیر پیشین پاکستان در ایران، اتحاد میان هند و اسرائیل را عاملی برای بی ثبات سازی منطقه می داند. خانم مسعود به تحلیل چالش های امنیتی در مرزهای بلوچستان می پردازد و از نقشه های احتمالی برای اجرای «عملیات فریب» با هدف کشاندن پاکستان به ورطه جنگ پرده برمی دارد. وی صراحتاً بر این باور است که هدف نهایی اقدامات تهاجمی اسرائیل، فراتر از مرزهای فعلی بوده و نابودی موجودیت سیاسی و جغرافیایی ایران و در پی آن پاکستان را نشانه گرفته است.

لطفاً به طور خلاصه سیاست خارجی پاکستان را توصیف کنید؟ آیا این سیاست یک رویکرد عمل گرایانه (پراگماتیک) است یا سیاست متوازن سازی میان کشورهای بزرگ مانند ایالات متحده، چین و کشورهای منطقه ای مثل عربستان سعودی، ترکیه و ایران؟

سیاست خارجی پاکستان، ترکیبی از تمام آن چیزهایی است که شما بیان کردید. در واقع، اگر بخواهم بگویم، از زمان استقلال ما در سال ۱۹۴۷، پدر بنیان گذار ما، محمدعلی جناح، اصول سیاست خارجی ما را برایمان ترسیم کرد و من به طور خلاصه به شما خواهم گفت که آنها چه هستند.

شماره یک تقویت دوستی با همه ملت ها؛ شماره دو حفظ بی طرفی در تمامی مبارزات قدرت های جهانی؛ شماره سه ترویج صلح از طریق دیپلماسی بر پایه برابری و قوانین بین المللی؛ شماره چهار حمایت از جهان اسلام و تمام جنبش های آزادی بخش، به ویژه اندونزی در آن زمان در دهه های ۱۹۴۰ و 1950 و البته فلسطین. شماره پنج یک همسایگی صلح آمیز و روابط دوستانه با تمام همسایگان در حالی که از منافع پاکستان محافظت شود؛ و در این زمینه، او هند را در ذهن داشت، زیرا می دانید که ما استقلال خود را در سال ۴۷ پس از جدایی از هند به دست آورده بودیم. بنابراین، اساساً سیاست خارجی ما بر پایه دوستی و حسن نیت نسبت به همه ملت ها و «صلح در درون و صلح در برون» استوار است.

با بازگشت به سوال شما، ما البته به عنوان کشوری با یک قدرت متوسط محسوب می شویم. پاکستان جمعیت بزرگی بیش از ۲۵۰ میلیون نفر دارد اما با چالش های اقتصادی روبرو هستیم؛ ما همچنین چالش های سیاسی داشته ایم و در طول تاریخ خود فراز و نشیب های مختلفی را تجربه کرده ایم که به این معناست که ما همچنین کاملاً به کمک های بین المللی وابسته هستیم. عربستان سعودی یکی از آن کشورهایی است که همیشه، همیشه در هر زمان که مشکل داشته ایم به کمک ما آمده است؛ چین نیز همین طور.

با ایران نیز ما رابطه ویژه ای داریم، زیرا نه تنها مرزی به طول هزار کیلومتر داریم، بلکه در مذهب مشترک، زبان مشترک، قومیت مشترک و میراث فرهنگی مشترک نیز سهیم هستیم. ما همچنین همسایگی دردسرسازی داریم؛ افغانستان را داریم که در شمال غربی برای ما یک مشکل است و البته با هند که دشمن تاریخی ماست. با توجه به همه این ها، پاکستان البته باید روابط خود را از جهات بسیاری متوازن کند، همان طور که می گویید؛ باید هر جا که می تواند بی طرفی را حفظ کند، اما وقتی نوبت به همسایگان و منطقه می رسد، بی طرف ماندن بسیار دشوار است. به ویژه اگر به خاطر بیاورید، چند سال پیش که عربستان سعودی و ایران در روابط خود دچار مشکل شده بودند، پاکستان در واقع برای میانجی گری وارد عمل شد تا به هر دو کشور برای نزدیک شدن به هم کمک کند. ما یکی از میانجی ها در کنار عراق، عمان و قطر بودیم و البته در نهایت چین وارد شد و توافق بین عربستان و ایران شکل گرفت. بنابراین پاکستان تلاش می کند تا جایی که می تواند، با توجه به اقتصاد ضعیف و موقعیت جغرافیایی اش، نقش یک میانجی و تسهیل گر را ایفا کند و سعی کند تمام کشورهای مسلمان و کشورهای غرب آسیا را در هماهنگی نگه دارد. البته انجام این کار در شرایط موجود بسیار دشوار است، اما فکر می کنم که ما کم وبیش موفق بوده بودیم؛ ما در تلاش برای حفظ یک صدای بی طرف و در عین حال عمل گرایانه و همچنین تلاش برای نزدیک کردن کشورها به یکدیگر موفق بوده ایم، کاری که در حال حاضر نیز همان طور که به خوبی می دانید در حال انجام آن هستیم.

با استناد به نکاتی که فرمودید، می  خواستم درباره نقش پاکستان در این مناقشه سئوال کنم. نگاه اسلام  آباد به تقابل نظامی آمریکا و اسرائیل با ایران چیست؟ و مهم  تر اینکه، اگر جنگ گسترش یابد و به فاز زمینی برسد، آیا ممکن است پاکستان موضع متفاوتی اتخاذ کند؟

خب، می دانید، پاکستان موضعی بسیار اصولی دارد و من اصولی را که توسط پدر بنیان گذارمان محمدعلی جناح ارائه شده بود، ترسیم کردم. فلسطین یک اصل اساسی برای پاکستان است و ما از حقوق مردم فلسطین دفاع می کنیم. این موضوع شامل این واقعیت است که ما اسرائیل را به رسمیت نمی شناسیم و در سناریوی فعلی، اسرائیل را متجاوزگر در کنار متحد بسیار قوی و مهمش، ایالات متحده می بینیم. ما احساس می کنیم که اسرائیل به همراه ایالات متحده در حال ایجاد مشکل در این منطقه هستند.

اسرائیل دستور کاری دارد که فکر می کنم همه ما بر سر آن اتفاق نظر داریم؛ به نظر من این دستور کار، «اسرائیل بزرگ» است، یعنی تلاش برای تحت سلطه درآوردن تا حد ممکنِ جهان اسلام و غرب آسیا. اسرائیل می خواهد کشورهای غرب آسیا را به وضعیت فعلی لبنان، سوریه و فلسطین دچار کند و به همین دلیل است که از تمام ابزارهای نظامی، اقتصادی، سیاسی و هر ابزاری که در دست دارد برای سلطه استفاده می کند و به همین دلیل بنیان گذار ما گفت که حقوق فلسطینی ها در اولویت است؛ ما نمی توانیم اسرائیل را به رسمیت بشناسیم؛ اسرائیل یک متجاوز است؛ ما اسرائیل را قبول نداریم و به عنوان یک کشور به رسمیت نمی شناسیم.

البته این موضوع، ما را در موقعیت دشواری قرار می دهد؛ از یک سو، بسیاری از برادران و کشورهای مسلمان ما را داریم که اسرائیل را به رسمیت شناخته اند و در واقع با اسرائیل تجارت می کنند، در حالی که ما نمی کنیم. شماره دو، این موضوع همچنین مشکلاتی را برای ما با کشورهایی مانند ایالات متحده و اروپا ایجاد می کند که متحدان بسیار بسیار نزدیک اسرائیل هستند و ما باید روابطمان را در برابر ایالات متحده متوازن کنیم؛ زیرا وقتی نوبت به اسرائیل می رسد، این برای ما مانند یک خط قرمز است.

ما می گوییم نه، ما نمی توانیم تسلط، هژمونی و کنترل اسرائیل بر هیچ یک از همسایگانش، تأکید می کنم هیچ یک از همسایگانش را بپذیریم. این موضوع البته ما را به سناریوی فعلی می رساند.

اگر به خاطر بیاورید، پاکستان یکی از اولین کشورهایی بود که تجاوز اسرائیل و آمریکا به ایران را محکوم کرد و اسرائیل متجاوز اولیه بود. هر دو بار، این اسرائیل و ایالات متحده بودند که تجاوز را رهبری کردند و جنگ را آغاز کردند. البته این جنگ پیامدهای بسیار شدیدی داشت زیرا ایران تلافی کرد و با حمله به پایگاه های ایالات متحده در کشورهایی که با پاکستان دوست هستند، تلافی نمود؛ ایران به پایگاه هایی در کشورهایی حمله کرد که بخشی از امت مسلمان، بخشی از OIC سازمان همکاری اسلامی و به نوعی کشورهای همسایه و دوست هستند. این موضوع ما را در وضعیت بسیار بسیار دشواری قرار داد، زیرا از یک سو ما حمله اسرائیل و آمریکا را محکوم کردیم، اما از سوی دیگر، خوشحال نبودیم که ایران با حمله به پایگاه های آمریکا در آن کشورها، تلافی کرده و حاکمیت ملی همسایگان مسلمان خود را نقض کرده است. این یک راه رفتن روی بند است؛ می دانید، وقتی در منطقه ای مثل منطقه ما هستید، باید یک بازی بسیار بسیار ظریف و یک توازن بسیار ظریف برقرار کنید. ما تلاش کردیم تا احساسات جریحه دار شده و شدیدی را که کشورهای خلیج فارس داشتند، آرام کنیم که البته به حق هم بود، زیرا بدیهی است که آنها احساس می کردند مورد حمله قرار گرفته اند هرچند ایران به وضوح اعلام کرده بود که ما به کشورها یا مردم حمله نمی کنیم، بلکه به پایگاه های آمریکا حمله می کنیم زیرا موشک ها از آنجا آمده اند؛ این استدلال ایران بود.

ما تلاش کردیم تا به اصطلاح فضا را آرام کنیم و فکر می کنم تا حد زیادی اکنون جهان عرب به طور کلی، و کشورهای خلیج فارس به ویژه، و مخصوصاً عربستان سعودی آرام شده اند؛ زیرا فکر می کنم عربستان سعودی موقعیت و نقش بسیار برجسته ای در کشورهای خلیج فارس و جهان عرب دارد.

اول اینکه عربستان سعودی به دلایل متعدد کشور بزرگی است؛ ثانیاً عضو بسیار مهم سازمان همکاری اسلامی و امت مسلمان است؛ همچنین اقتصاد قوی ای دارد و امنیت انرژی زیادی برای منطقه فراهم می کند. با توجه به همه اینها، عربستان سعودی نقش بسیار مهمی برای ایفا کردن دارد. بنابراین پاکستان با عربستان سعودی همکاری کرد تا دما و تنش را که در امارات، قطر، بحرین و عمان در حال بالا رفتن بود، پایین بیاوریم؛ و البته به حق، منظورم این است که هیچ کس نمی خواهد به کشورش حمله شود.

نکته دیگری که دوست دارم اینجا به آن اشاره کنم، این است که می دانید پاکستان نیز از این موضوع در امان نیست؛ زیرا همان طور که قبلاً به شما گفتم، پاکستان هیچ نوع رابطه ای با اسرائیل ندارد و در حالی که اسرائیل معتقد است فلسطین، سوریه، لبنان و بلکه کل جهان عرب مال آن ها است و حتی پرشیا (ایران) مال آن هاست یعنی ایران نیز باید تحت سلطه اسرائیل درآید در مورد پاکستان نیز همین طور است یعنی آنها پاکستان را به نوعی هدف بعدی می بینند؛ و یا حداقل پاکستان این گونه به آن نگاه می کند.

آیا پاکستان با این احساس خطر که پس از ایران نوبت به آنها خواهد رسید، ممکن است به طور مستقیم از ایران حمایت کند؟

ما نمی توانیم اجازه دهیم اسرائیل به دستور کار خود برای «اسرائیل بزرگ» و دستور کار امپریالیستی اش برای کنترل منطقه ادامه دهد، زیرا در تمام آن منطقه، ما پاکستان نیز قرار داریم، هرچند که بخشی از جهان عرب نیستیم اما بخشی از امت مسلمان هستیم.

آن ها هیچ کشور مسلمانی را نمی خواهند؛ و می دانید، برای من، این مناقشه خاص اساساً مصداق ضرب المثل «دمی نیست که سگ را می جنباند»، بلکه این «دم است که دارد سگ را می جنباند» و «دم» در اینجا اسرائیل است و «سگ»، ایالات متحده است. پس اساساً این دستور کار اسرائیل است که می خواهد پیش ببرد و از ایالات متحده برای انجام آن استفاده می کند. من احساس می کنم که ایالات متحده ممکن است همان دستور کار را نداشته باشد، هرچند ایالات متحده با برنامه هسته ای ما راحت نیست.

آن ها با هند مشکلی ندارند، اما در مواجهه با چین و روسیه به دلیل قدرت  شان دست  شان بسته است و کار زیادی از پیش نمی  برند. با این حال، وقتی نوبت به پاکستان می  رسد، به دلیل مسلمان بودنِ ما، از اصطلاحات خاصی استفاده می  کنند که برای مردم ما آزاردهنده است. آنها مدعی هستند چون ما کشوری مسلمان هستیم، ممکن است رفتاری غیرمسئولانه یا افراط  گرایانه داشته باشیم؛ در حالی که افراط  گری پدیده ای فراگیر است. ما در هند و ایالات متحده هم شاهد افراط  گرایی هستیم. حتی در اسرائیل، کل دولت با سیاست  هایش مسیری افراطی را در پیش گرفته است؛ اما غربی  ها با افراط  گراییِ آنها هیچ مشکلی ندارند.

فقط زمانی که برچسب افراط گرا به مسلمانان داده می شود، می گویند اوه، خب آنها نمی توانند بمب هسته ای داشته باشند زیرا بسیار غیرمسئول خواهند بود. چرا ما باید غیرمسئول باشیم؟ چرا آنها فکر می کنند که پاکستان یا هر کشور مسلمان دیگری که فناوری هسته ای دارد، غیرمسئول خواهد بود؟ این یک نگاه بسیار نژادپرستانه و به نظر من تحقیرآمیز به کشورهای مسلمان است.

هرچند در ظاهر از پیوندهای عمیق و اتحاد میان ما سخن می  گویند، اما در مقام عمل و هنگام مواجهه با مسائل بنیادین، نشانه  ای از رضایت در آنها دیده نمی  شود. از این رو، معتقدم پاکستان باید بسیار هوشیارانه عمل کند. من اگرچه دیگر بخشی از بدنه دولت نیستم، اما اطمینان دارم که دولتمردان ما به این موضوع می  اندیشند که “اگر برنامه هسته  ای ما هدف بعدی باشد، چه خواهد شد؟” در آن صورت، پاکستان ناخواسته به جنگی کشیده می  شود که هرگز خواستار آن نبوده است. آن زمان، جایگاه ما در قبال ایالات متحده و موضع متحدان عرب و مسلمان چه خواهد بود؟ پاسخ به این پرسش ها، چالش و علامت سؤال بزرگی برای آینده ما محسوب می شوند.

همان  طور که می  دانید، ما روابط بسیار نزدیکی با چین داریم و اخیراً نیز مناسبات گسترده  ای با روسیه برقرار کرده  ایم؛ چرا که معتقدیم تأمین امنیت کشورمان به این همکاری  ها وابسته است. بر این باوریم که با حضور چین و روسیه در منطقه، نه به دنبال جنگ که تمایلی به استفاده از این واژه ندارم بلکه به دنبال ایجاد جبهه  ای متحد در برابر متجاوزانی هستیم که قصد دارند استقلال کشور و فناوری هسته  ای ما را بی  اثر کنند.

برخی کشورهای خلیج فارس ایران را بابت حملات به پایگاه های نظامی آمریکا در منطقه مقصر می دانند، آیا ایران در حال دفاع از امنیت ملی خود است؟ آیا می  توان اقدامات ایران را دفاعی مشروع از مرزها تلقی کرد؛ مشابه آنچه دیگر کشورها انجام داده  اند؟ نمونه هایی نظیر مداخله  عربستان در یمن، روسیه در اوکراین، سیاست  های ایالات متحده تحت دکترین مونرو در قبال کوبا و ونزوئلا، و یا حتی اقدامات اسرائیل در لبنان.

خوشحالم که این پرسش را مطرح کردید، چرا که همواره بر این موضوع تأمل کرده  ام. ایران، عربستان سعودی و کشورهای حوزه خلیج فارس تاریخ پرفراز و نشیبی را پشت سر گذاشته  اند؛ با این حال، ما در مسیر عبور از این دوران بودیم. معتقدم به  ویژه با استقرار دولت  های کنونی در ریاض و تهران و پس از انتخابات اخیر ریاست  جمهوری در ایران، پیشرفت  های چشمگیری حاصل شد. در این میان چین و ما نیز نقش مهمی ایفا کردیم؛ چرا که باور داریم اولویت اصلی این منطقه باید توسعه اقتصادی باشد تا منافع ملت ها یمان تأمین گردد. من همواره در پاسخ به این پرسش، سؤالی متقابل مطرح می  کنم اگر جای طرفین عوض می  شد چه؟ به بیانی دیگر، اگر کشوری دیگر به جای ایران به کشورهای خلیج فارس حمله می  کرد، آیا آنها حق دفاع از خود را نداشتند؟

من بخش بزرگی از زندگی  ام را در کویت سپری کرده  ام و دوستان بسیاری در آنجا دارم. ما نه تنها در ایمان، بلکه در فرهنگ نیز با هم مشترک هستیم؛ به  ویژه با دوستانم در کشورهای حوزه خلیج فارس که شباهت  های فراوانی میان خودمان می  بینم. ما تنها با هم متحد نیستیم، بلکه برادر و خواهر یکدیگر هستیم.

فرض کنید اگر ایران حریم هوایی اعراب را نقض نکرده بود، آیا واکنش  ها متفاوت نبود؟ حال در چنین شرایطی، آنها به کجا می  توانستند حمله کنند؟ بدیهی است که ایران با وجود بهره  مندی از فناوری  و موشک  های بالستیک، بعید است توان حمله به جایی مثل نیویورک را داشته باشد؛ اما ثابت شده که از نظر نظامی بسیار قدرتمند است، چرا که بیش از یک ماه در حال نبرد با ایالات متحده و اسرائیل است. بنابراین، تنها گزینه پیش روی آنها برای پاسخ، حمله به اسرائیل (به عنوان متحد اصلی آمریکا) بود که انجام دادند. پس از آن نیز، آنها به دنبال هدف قرار دادن دارایی  ها و پایگاه  های ایالات متحده در منطقه بودند و این همان چیزی است که به آن حمله  کردند.

البته من حمله ایران و نقض حریم هوایی برادران و خواهرانم در خلیج فارس توسط ایران را تایید نمی کنم، اما آنها به پایگاه های آمریکا حمله کردند؛ آنها به مدرسه، بیمارستان، دانشگاه یا هیچ مکانی که مردم آن کشورها حمله نکردند. اهداف آنها آمریکایی ها و ایالات متحده بود، زیرا آنها متجاوز بودند. می دانید، این موضوع می تواند تشدید شود و بسیار بزرگتر شود؛ و به همین دلیل است که برای ما مهم است که منطقی باشیم؛ و سعودی ها و دیگر کشورهای عربی با پاکستان دور هم جمع شدند تا ببینند چگونه با این وضعیت برخورد کنند.

سوال من از دوستان عرب این است که اگر این پایگاه ها از شما محافظت نمی کنند، چه سودی برای شما دارند؟ منظورم این است که آن پایگاه های آمریکایی که در کویت، عربستان سعودی، قطر، بحرین و همه این کشورها دارید، وقتی قرار نیست به محافظت از شما کمک کنند، داشتن پایگاه های این کشورها چه فایده ای دارد؟

پاکستان بارها و بارها با وجود اینکه ایالات متحده ما را متحد خود نامیده آسیب دیده است، ایالات متحده با ما بسیار سخت گیر بوده و در طول تاریخ بارها تحت فشار تحریم های ایالات متحده آسیب دیده ایم. بنابراین شما باید از ما درس بگیرید که وقتی ایالات متحده می گوید شما دوست هستید، چرا ایالات متحده شما را دوست خود می نامد؟ او شما را دوست خود می نامد زیرا می خواهد در حمله به دشمنش از کمک و یاری شما بهره مند شود.

سوال این است که دشمن ایالات متحده کیست؟ دشمن ایالات متحده اسرائیل نیست؛ دشمن ایالات متحده ایران است؛ دشمن ایالات متحده هر کشور مسلمانی است که آن را افراط گرا می داند. البته افراط گرا را در داخل گیومه می گویم زیرا من هیچ کشور مسلمانی را افراط گرا نمی دانم. چین دوست ایالات متحده نیست؛ پاکستان وقتی نوبت به ایالات متحده می رسد یک علامت سوال است. بنابراین دوستان عرب من، دوستان من در خلیج فارس باید این سوال را از خود بپرسند که چرا ایالات متحده می خواهد در کشورهای ما پایگاه داشته باشد؟ آیا می خواهد از ما علیه دوستان خودمان استفاده کند، کاری که انجام داده است. این پرسشی است که همه  ما باید مطرح کرده و برای یافتن پاسخی برای آن تلاش کنیم.

به باور من، اسرائیل اهداف خاصی را دنبال می  کند که نباید آنها را نادیده گرفت. ایالات متحده و اسرائیل دست  کم در یک مورد به موفقیت دست یافته  اند و آن ایجاد تفرقه میان کشورهای مسلمان است. آنها بذر بدگمانی را در دل  های ما نسبت به یکدیگر کاشته و ما را تا مرز دشمنی با هم پیش برده  اند.

با اینکه از سوی امت مسلمان یا سازمان همکاری اسلامی هیچ بیانیه  ای در محکومیت تجاوز اسرائیل و آمریکا به ایران صادر نشده، اما در مقابل، بیانیه  های متعددی منتشر شده است که در آنها ایران را بازخواست کرده اند که “چرا حاکمیت ما را نقض کرده  ای و به کشورهای خلیج فارس حمله کرده ای؟ این رویکرد در حال ایجاد تفرقه در درون امت اسلامی است. آنها در مسیر ایجاد این شکاف موفق شده  اند و بسیار تأسف  بار است که شاهد چنین وضعیتی هستیم؛ به باور من، ما در یک تله گرفتار شده  ایم.

اجازه دهید بر موضوع تنگه هرمز تمرکز کنیم؛ مسدود شدن این آبراه راهبردی چه پیامدهایی برای امنیت و اقتصاد پاکستان خواهد داشت؟

این دقیقاً همان چیزی است که همه  ما از آن واهمه داشتیم. با اینکه امیدوار بودیم هرگز رخ ندهد، اما شواهد به  وضوح حکایت از وقوع آن داشت. همان  طور که می  دانید، پاکستان اقتصاد بسیار ضعیفی دارد و به  شدت به واردات نفت، گاز، انرژی و کمک  های بین المللی نه فقط از سوی همسایگان در خلیج  فارس، بلکه از سراسر جهان وابسته است. از این رو، انسداد تنگه هرمز تأثیر بسیار سخت و مخربی بر معیشت مردم عادی در پاکستان گذاشته است؛ قیمت بنزین و گاز به شکل نجومی افزایش یافته و به تبع آن، بهای تمامی کالاها نیز بالا رفته است. اکنون هزینه  کودهای شیمیایی، کالاهای اساسی و حتی دارو افزایش یافته است؛ تحمل این وضعیت برای کشوری همچون پاکستان، بسیار دردناک و طاقت  فرسا است.

ما از ایران برای اجازه تردد به کشتی  هایمان سپاسگزاریم، اما این به  تنهایی کافی نیست؛ چرا که مشخص نیست این روند تا کی می  تواند ادامه یابد. خواسته  ما این است که تجارت بین  المللی بار دیگر در تنگه هرمز از سر گرفته شود؛ زیرا انسداد این مسیر نه تنها امنیت، بلکه به  شدت اقتصاد ما را تحت تأثیر قرار داده و موجب آسیب هرچه بیشتر به اقشار کم  درآمد پاکستان شده است. کار به جایی رسیده که برای صرفه  جویی در مصرف انرژی، تعطیلات مدارس را پس از عید تمدید کردند. حتی اکنون شایعاتی شنیده می  شود که قصد دارند بازارها را در اواخر هفته تعطیل کنند تا انرژی ذخیره شود. اگرچه بنزین با قیمت  های بسیار گزاف یافت می  شود، اما گاز به  سختی در دسترس است. بنابراین، بسته شدن تنگه هرمز تأثیر بسیار منفی بر اقتصاد منطقه و جهان داشته و پاکستان را در وضعیت دشواری قرار داده است.

 ما در مرزهای شرقی خود نیز با هند چالش داریم و به دلیل فقدان روابط تجاری، حتی نمی  توانیم به آنها تکیه کنیم. هرچند چین و عراق به عنوان دوستان قدیمی و قابل  اعتماد همواره به ما کمک کرده  اند، اما وقتی آبراه  ها و دروازه  های تجاری بسته باشند، چالش  ها بسیار بزرگ  تر می  شوند. امیدوارم نشست  های اخیر در اسلام  آباد و رایزنی  های وزیر امور خارجه ما در چین با رئیس جمهور و وزیر امور خارجه، به این غائله خاتمه دهد؛ چرا که بازگشایی تنگه هرمز یک ضرورت حیاتی است.

ثانیاً باید در نظر داشت که این مسئله نه تنها ابعاد اقتصادی، بلکه جنبه  های امنیتی نیز دارد. اگر آمریکایی  ها به فکر استقرار نیرو در جزایری باشند که در مسیر این تنگه قرار دارند، آنگاه ایران مستقیماً توسط نیروی زمینی آمریکا تهدید می  شود و ما خواهان چنین وضعیتی نیستیم.

باید درباره یک موضوع کاملاً شفاف عمل کرد در حالی که آمریکا دم از میانجی  گری می  زند و از ما، ترکیه، مصر و عربستان سعودی خواسته است تا برای تفاهم تلاش کنیم، اسرائیل اساساً به دنبال میانجی  گری نیست و کمترین علاقه  ای به آن ندارد. هدف اسرائیل نابودی کامل دولت، ملت و موجودیت کشور ایران و پس از آن، هدف قرار دادن ما است.

ما اکنون با چالش  های امنیتی جدی در مرزهایمان روبرو هستیم؛ برای نمونه در بلوچستان، نیروهای ما در وضعیت آماده  باش کامل قرار دارند، چرا که هند و اسرائیل پیوندی بسیار نزدیک و دستورکاری مشترک برای بی  ثبات  سازی منطقه و دستیابی به هژمونی دارند. از این رو، هرگونه عملیات فریب یا «پرچم دروغین» ممکن است توسط اسرائیل و با واسطه هند در بلوچستان رخ دهد تا ما را به ورطه جنگ بکشاند. در نتیجه، حضور نیروهای آمریکایی و تجهیزات اسرائیلی در تنگه هرمز، تهدیدی مستقیم و خطرناک برای امنیت ملی ما نیز خواهد بود.

چرا در حالی که پاکستان و سایر کشورهای غرب آسیا برای همسو نشدن با روسیه و چین تحت فشارهای شدید ایالات متحده هستند، هند در انتخاب متحدان خود از آزادی عمل بیشتری برخوردار است؟

پاسخ به سوال شما، ما را با پرسش  های بی  شمار دیگری روبرو می  کند. من تمایل دارم به “پیمان ابراهیم” در سال ۲۰۲۰ باز گردم؛ توافقی که به باور من، سرآغازِ پایانی بر آن وضعیتی بود که پیش  تر می  شناختیم و یک نقطه عطف بزرگ در منطقه محسوب می  شد. همان  طور که ملاحظه می  کنید، این نخستین گام موفقیت  آمیز اسرائیل در ایجاد تفرقه  هایی بود که پیش از این درباره  اش بحث کردیم. در آن مقطع، شاهد بودیم که برخی از نزدیک  ترین دوستان، برادران و متحدان ما در خلیج فارس و همچنین کشور هند، به عضویت پیمان ابراهیم درآمدند.

شایان ذکر است که پیوند میان هند و اسرائیل به چندین دهه قبل بازمی  گردد؛ من طی سال  های ۲۰۰۶ تا ۲۰۱۱ در هند حضور داشتم و در کنفرانس  هایی در دهلی  نو شرکت می  کردم که اسرائیلی  ها نیز در آنها حضور فعالی داشتند. خود من از زبان دیپلمات  ها و شرکت  کنندگان اسرائیلی در آن جلسات شنیدم که به هند توصیه می  کردند برای مقابله با بحران کشمیر، دقیقاً از همان تاکتیک  هایی بهره بگیرد که اسرائیل علیه فلسطینی  ها به کار می  بست.

اسرائیلی  ها نه تنها تجهیزات دفاعی و تسلیحات لازم برای نبرد در کشمیر را در اختیار هند می  گذاشتند، بلکه همان سیستم  های نظارتی، پهپادها و حصارهای الکتریکی مرزی را که در غزه و فلسطین به  کار می  بردند، برای هند نیز فراهم کردند. بنابراین، پیوند هند و اسرائیل ریشه  دار و تثبیت  شده است و در چارچوب راهبرد کلان اسرائیل و ایالات متحده برای کسب هژمونی و کنترل بر منطقه جای می  گیرد. فراموش نکنید، مهم نیست ایالات متحده، من یا شما را چه بنامد؛ وقتی زمان انتخاب فرا می  رسد، ما انتخاب نخست آنها نیستیم. انتخاب اول آنها در این منطقه، به دو دلیل همواره اسرائیل و هند خواهند بود.

نخست، مسئله اسلام  هراسی است؛ باید صادقانه بگویم که آنها ذهنیتی ضداسلامی دارند و در برخورد با مسلمانان دچار نوعی بُن  بست فکری هستند. آنها به اشتباه می  پندارند که هر مسلمانی یک تروریست بالقوه است؛ این یک پیش  فرض ذهنیِ ریشه  دار در نزد آنهاست.

دلیل دوم، تقابل با روسیه و چین است. حضور این دو قدرت در منطقه و روابط نزدیک بسیاری از کشورهای به  ویژه پاکستان، ایران و عربستان سعودی با چین، برای ایالات متحده خوشایند و قابل  پذیرش نیست. اما از آنجا که هند روابط دشواری با چین دارد، به متحدی مطلوب برای آمریکا بدل شده است. در واقع، ما شاهد یک بازی بزرگِ قدرت در منطقه هستیم.

همچنین می خواهم توجه شما را به آنچه که فکر می کنم دو دیدگاه متفاوت است جلب کنم، به همین دلیل گفتم که دیدگاه های اسرائیل و ایالات متحده ممکن است در این منطقه کاملاً بر هم منطبق نباشند. ایالات متحده در حال حاضر و به ویژه در زمان پرزیدنت ترامپ – اما در زمان رؤسای جمهور گذشته نیز – این واقعیت را دوست ندارد که نفوذ چین در این منطقه در حال رشد است؛ چین به نفت ایران دسترسی دارد، زیرا چین یکی از بزرگترین واردکنندگان نفت ایران در این منطقه است و پس از آن روسیه قرار دارد. چرا نفت ایران، چرا گاز ایران، چرا انرژی ایران باید به چین برود در حالی که می تواند خیلی راحت به ایالات متحده بیاید یا حداقل ایالات متحده باید نوعی کنترل روی آن داشته باشد؟ اما نه تنها نفت، عزیزم، نه تنها گاز، بلکه مواد معدنی خاکی، مواد معدنی کمیاب خاکی (Rare earth minerals) نیز هست. و به همین دلیل است که ما داشته ایم… دستور کار ایالات متحده این است که این منطقه را در آشوب نگه دارد، نوسانات را بالا نگه دارد تا بتوانند حضور خود را یا از طریق پایگاه ها در خلیج فارس یا حضور نظامی در افغانستان یا اکنون که در حال پیش بینی حضور نظامی در ایران هستند، توجیه کنند؛ زیرا آن ها می خواهند تمام منابع طبیعی را کنترل کنند. حالا می بینید چرا ایالات متحده ناگهان دوباره عاشق پاکستان شده است؟ چرا؟ به خاطر مواد معدنی کمیابی که ما در بلوچستان داریم.

یک آمریکایی در کنفرانسِ یکی از اندیشکده ها در اسلام  آباد به من گفت: خانم سفیر، می  دانید مسی که شما در بلوچستان دارید، به همان اندازه نفت در عربستان سعودی ارزشمند است. من به او نگاه کردم و گفتم: “ممنونم؛ اما این مسِ پاکستان است و خودِ پاکستان باید تصمیم بگیرد که با آن چه کند.”

قطعاً با فشارها و مشکلاتی مواجه هستیم چرا که ما کشوری هستیم که برای بسیاری از کمک  های اقتصادی خود به ایالات متحده وابسته  ایم. من نمی دانم دولت ما چه تدبیری دارد، اما امیدوارم قرار نباشد به آنها اجازه دهیم از منابع معدنی ما بهره برداری کنند.

دلیل حضور آنها در افغانستان، تمایلشان برای نفوذ در ایران و پاکستان و حضور در کل این منطقه، دقیقاً همین «مواد معدنی کمیاب» است. پس می بینید که دستور کار آمریکا، اقتصادی و مالی است؛ همه چیز حول محور سرمایه داری و پول می چرخد. منطق آنها این است که “ما می خواهیم بر این منابع کنترل داشته باشیم”؛ درست همان  طور که می خواهند بر نفت ونزوئلا یا منابع گرینلند تسلط یابند. آنها هر جا که نشانی از مواد معدنی باشد، به دنبال سلطه و کنترل هستند.

دستور کار اسرائیل متفاوت است؛ آنها بر این باورند که “ما در حال ساخت معبد سوم هستیم و این نبردی میان یهود و مسلمانان است، پس باید این مکان را تصرف کنیم”؛ دیدگاهی که هند نیز از آن حمایت می  کند. در چنین شرایطی، پاکستان عملاً در وضعیتی قرار گرفته که برای تأمین امنیت خود به چین و کشورهای حوزه خلیج فارس وابسته است. ما احساس می کنیم همکاری با چین می تواند خلاء موجود را پر کند؛ چرا که در حال حاضر، چین تنها قدرتی است که توان ایستادگی در برابر ایالات متحده را دارد و حضور آنها به عنوان یک ضامن، ثبات و امنیت را به منطقه باز می گرداند.

نقش آفرینی چین در نزدیکی روابط میان عربستان سعودی و ایران نیز دقیقاً در همین راستا بود؛ اقدامی بسیار حیاتی، زیرا چین به دنبال بازارهای جدید و پیشبرد اهداف اقتصادی خویش در قالب طرح “کمربند و جاده” است.

چین برای توسعه قدرت اقتصادی خود و تجارت با مناطق دوردستی چون آفریقا، به انرژی ایران و نفت خلیج فارس نیاز مبرم دارد. با این حال، توافق میان تهران و ریاض، امضای قرارداد سرمایه گذاری میان ایران و چین، روابط نزدیک پکن و اسلام آباد و در نهایت نزدیکی به روسیه، همگی برای ایالات متحده به مثابه یک “چراغ قرمز” (زنگ خطر) بود. نباید فراموش کرد که ما در قبال جنگ اوکراین نیز موضعی کاملاً بی طرفانه اتخاذ کردیم.

همان طور که به یاد دارید، آمریکا از سعودی ها و کشورهای خلیج فارس می خواست تولید نفت خود را افزایش دهند تا کاهش عرضه روس ها را جبران کنند، شما این کار را نکردید؛ شما موضع بی طرفی را حفظ کردید.

حضور روسیه، نفوذ روسیه، دوستی روسیه در این منطقه، همبستگی با چین؛ این ها برای غرب قابل قبول نیست. در واقع به این معنی است که کشورهای مسلمان این انتخاب را خواهند داشت که به دنبال شریک دیگری به جز ایالات متحده باشند؛ زیرا به طور سنتی همه ما به ایالات متحده چشم دوخته بودیم.

ارزیابی شما از نشست چهارجانبه  ترکیه، مصر، عربستان سعودی و پاکستان برای توقف جنگِ آمریکا و اسرائیل علیه ایران چیست؟ این در حالی است که برخی از این کشورها، نظیر عربستان، عملاً از تداوم درگیری ها حمایت می کنند و کشوری مانند ترکیه نیز، ضمن حفظ روابط با اسرائیل، عمدتاً به صدور بیانیه های رسانه ای بسنده کرده است. با این اوصاف، چگونه یک کشور می تواند هم زمان هم بخشی از “بحران” باشد و هم انتظار برود بخشی از “راه حل” باشد؟

در دنیای سیاست، همواره تفاوتی میان چهره  عمومی و خصوصی افراد وجود دارد؛ همه  ما می دانیم که در دیپلماسی اوضاع بر همین منوال است. این وضعیت دقیقاً مصداق اصطلاحِ “هم سوئی هم زمان با دو طرف متخاصم” یا همان سیاستِ یک بام وهواست؛ در واقع ریشه مسئله همین جاست. می دانید، کشورها ترجیح می دهند تمام گزینه های خود را باز نگه دارند.

من که عضو کمیسیون مستقل دائمی حقوق بشر سازمان همکاری اسلامی هستم، اخیراً برخی مکاتبات کمیسیون را مرور می کردم. زمانی که تنش های قطر رخ داد، در نشستی گفتم: روزی جهان اسلام بسیار مقتدر و متحد بود؛ این دوران چندان هم دور نیست و من خود آن را به چشم دیده ام. در دهه های ۷۰ و ۸۰ میلادی، ما قادر بودیم از “نفت” و منابع انرژی خود به عنوان اهرم فشاری استفاده کنیم تا اروپا و آمریکا را به شنیدن مطالباتمان واداریم.

اکنون سوال من این است چرا نباید از تحریم های اقتصادی استفاده کنیم؟ هرچند پاکستان در موقعیتی نیست که چنین اقدامی انجام دهد، اما برادران ما در کشورهای حوزه خلیج فارس این توانایی را دارند.

چرا از نفت به عنوان یک ابزار تحریمی علیه اسرائیل بهره نمی بریم؟ این اقدام قطعاً به اسرائیل آسیب جدی می زند، اما ما انجامش نمی دهیم؛ زیرا همان طور که گفتم، گرفتار سیاست “شکار با سگ و فرار با خرگوش” شده ایم. ما می خواهیم هم زمان هر دو طرف را راضی نگه داریم، اما در نهایت هیچ کدام از ما خشنود نمی شوند. به همین دلیل است که در فرآیندهای میانجی گری، باید بسیار هوشیار و مراقب باشیم.

هرچند نقاط ضعف فراوانی داریم، اما در مقابل از توانمندی های بسیاری نیز برخورداریم که باید بر آنها تکیه کنیم. قدرت اصلی ما مردم هستند و این واقعیت که برخی از ثروتمندترین کشورهای جهان در منطقه غرب آسیا قرار دارند. با این حال، نباید در دام بیفتیم؛ نخستین واکنش من پس از خواندن خبرهای مربوط به تلاش برای میانجی گری در روزنامه ها این بود که امیدوارم این اقدام به دستور یا خواستِ ایالات متحده نباشد. اما چرا چنین می گویم؟ زیرا همه می دانیم که آمریکا در حال حاضر چه بخواهیم و چه نخواهیم در یک «باتلاق» گرفتار شده است.

تصور من این است که آنها تمایلی به شروع این جنگ علیه ایران نداشتند، بلکه تحت فشار اسرائیل وارد این نبرد شدند و اکنون که جنگ آغاز شده، در آن گیر افتاده اند. لحن صحبت های پرزیدنت ترامپ به گونه ای بود که گویا با یک عملیات سریع و کوتاه مدت روبرو هستند. بنابراین، موضوعِ تغییر نظام سیاسی ایران مطرح نبود؛ چرا که اگر همین ساختار فعلی و حتی مقامات عالی رتبه ایران اعلام کنند که “بسیار خب، ما آماده گفتگو با ایالات متحده هستیم”، شرایط تغییر خواهد کرد. فراموش نکنید که ایران در حال گفتگو و مذاکره با آمریکا بود و به توافق نیز نزدیک شده بودند؛ وزیر امور خارجه عمان به صراحت اشاره کرد که طرفین تقریباً به تفاهم رسیده بودند.

واقعیت این است که اگر ایران بگوید در صورت لغو تحریم ها و اجازه تجارت، ما آماده تبادل اقتصادی با آمریکا هستیم، ایالات متحده استقبال خواهد کرد؛ زیرا تا زمانی که آنها به سود مالی، نفت، مواد معدنی و منابع انرژی دسترسی داشته باشند، راضی خواهند بود. اما این دقیقاً همان چیزی است که اسرائیل نمی خواهد؛ چرا که اسرائیل، همان طور که گفتم، دستور کار متفاوتی را دنبال می کند. پس ملاحظه می کنید که در فرآیند میانجی گری باید تا حد ممکن بی طرف باقی ماند؛ به این معنا که نه به عنوان نماینده ایالات متحده صحبت کنیم و نه به عنوان سخنگوی ایران.

میانجی گریِ بی طرفانه به این معناست که با وجود رابطه  خوب با هر دو طرف، از هیچ کدام جانبداری نکنید. البته نمی دانم چقدر در این مسیر موفق خواهیم بود؛ چراکه همان طور که اشاره کردم، ما در کنار روابط خوب با ایالات متحده، با آنها چالش هایی نیز داریم. از یک سو، ترکیه عضو ناتو است و عربستان سعودی نیز پیوندهای بسیار نزدیکی با واشینگتن دارد و میزبان پایگاه های آمریکایی است؛ از سوی دیگر، ما به ایران به عنوان همسایه مان و همچنین به چین بسیار نزدیک هستیم. به همین دلیل معتقدم سفر اخیر وزیر امور خارجه و معاون نخست وزیر ما به چین اهمیت زیادی داشت؛ چراکه آوردن چین به پای میز مذاکره، به ایجاد تعادل در این فضا کمک می کند. حقیقت این است که ما در موقعیت دشواری قرار گرفته ایم؛ زیرا نمی خواهیم میان ایران و آمریکا دست به انتخاب بزنیم. تصور نمی کنم عربستان، ترکیه یا مصر هم تمایلی به چنین انتخابی داشته باشند. بنابراین، برای اینکه متهم به بازی دادنِ یک طرف علیه دیگری نشویم، حضور چین کلیدی خواهد بود و من از ورود چین به این میدان خرسندم.

ورود چین به فرآیند میانجی گری برای ما بسیار راهگشاتر خواهد بود تا اینکه بخواهیم موضوع را صرفاً به آن چهار کشور واگذار کنیم. من تمایلی ندارم در موقعیتی قرار بگیریم که عملاً با ادبیاتِ آمریکایی با ایرانی ها سخن بگوییم؛ چرا که چنین رویکردی به معنای پایانِ مطلقِ صلح خواهد بود. در آن صورت، ایران همه  ما را در جبهه دشمن تلقی خواهد کرد که نتیجه ای جز فاجعه برای منطقه نخواهد داشت.

واکنش و بازخورد دولت ایران نسبت به نشست اسلام آباد چیست؟

همان طور که پیش تر اشاره کردم، این موضوع دو جنبه عمومی و خصوصی دارد. در حالی که معتقدم ایالات متحده در بن بست این جنگ گرفتار شده، روشن است که ایران نیز خواهان ادامه این نبرد نیست. اگرچه ایران اکنون در حال پیکار است و من باید به شجاعت مردم این کشور درود بفرستم؛ بیایید صادق باشیم، گمان نمی کنم هیچ کدام از ما توان آن را داشته باشیم که به شیوه آنها در برابر یک ابرقدرت و اسرائیل ایستادگی کنیم. پس باید به نشانه احترام کلاه از سر برداریم و به جان  باختگان ایران درود بفرستیم؛ با این حال، ایران هم در موقعیت دشواری قرار دارد.

ایران تمایلی به تداوم این جنگ ندارد؛ اگرچه می گوید مبارزه را ادامه می دهد و باید هم چنین بگوید، زیرا باور دارد نباید شکست خورده به نظر برسد. اما فراموش نکنید اگر تلاشی برای کاهش تنش ها صورت گیرد، ایران همیشه از گفتگو سخن گفته است. آنها هرگز از میز مذاکره عقب نشینی نکرده اند؛ این همیشه آمریکایی ها و اسرائیلی ها بوده اند که از توافقات خارج شده اند. ایرانی ها هرگز پیمان شکنی نکرده اند، زیرا به محدودیت های خود آگاهند. نباید فراموش کرد که این کشور بیش از ۴۷ سال تحت تحریم بوده است. آنها با تکیه بر توانمندی های بومی و ساخته های دست خود می جنگند؛ اما این منابع نیز نامحدود نیست. آنها به مرحله ای خواهند رسید که دیگر نتوانند با شیوه  فعلی به نبرد ادامه دهند؛ بنابراین ایران هم به دنبال یافتن یک راه خروج است.

آمریکا نیز خواهان خروج است، زیرا ترامپ از فرسایشی شدن این جنگ رضایتی ندارد؛ در این میان تنها اسرائیلی ها هستند که به دنبال تداوم درگیری هستند. در غیر این صورت، نه آمریکا از این وضعیت خشنود است و نه ایران؛ چرا که مردمش را از دست می دهد. پایان این جنگ پیامدهای اقتصادی عظیمی برای همه  ما و به ویژه برای ایران خواهد داشت؛ از تخریب زیرساخت ها گرفته تا جان باختن شهروندان و چالش های معیشتی؛ آنها پس از جنگ باید کشورشان را بازسازی کنند.

از سوی دیگر، ایالات متحده نیز باید آبروی خود را حفظ کند؛ چرا که به آنها ثابت شد آن قدر که تصور می کردند، قدرتمند نیستند. از این رو معتقدیم ایران، هرچند در ظاهر ناراضی به نظر می رسد، اما در نهان از برگزاری این نشست ها و جریان داشتن گفتگوها خرسند است؛ به این امید که راهی آبرومندانه برای هر دو طرف پیدا شود. در واقع هر دو کشور به دنبال کسب یک پیروزی و حفظ اعتبار خود هستند؛ پس باید مسیری یافت که حافظ جایگاه و وجهه  هر دو طرف باشد.

اجازه دهید به موضوع روابط همسایگی پاکستان، به ویژه مناسبات میان پاکستان و افغانستان بپردازیم. دلایل تیرگی اخیر روابط میان این دو کشور چیست و این تنش ها چه پیامدهایی برای سیاست های منطقه ای پاکستان به همراه دارد؟ چرا این بحران دقیقاً در زمان کنونی شدت یافته است؟

بیایید کمی به عقب بازگردیم؛ به یک سال، دو سال و سال های پیش از آن. بحث بر سر این نیست که من به فرضیه های توطئه باور دارم، اما تاریخ به ما می آموزد که هرگاه دشمنی داشته باشید، او همواره می کوشد شکاف ها و نقاط ضعف شما را شناسایی کند. دشمن پس از یافتن این نقاط حساس، تلاش می کند شرایط را از نظر سیاسی، اقتصادی و در نهایت نظامی بر شما دشوار سازد.

روابط افغانستان و پاکستان هیچ گاه چندان مطلوب نبوده است؛ گمان می کنم تنها دوره ای که این دو کشور پیوند دوستانه ای داشتند، زمان پادشاهی “ظاهرشاه” در چندین دهه  قبل بود.

پس از آن، شاهد اشغالگری روسیه در سال ۱۹۷۹ و سپس ظهور طالبان بودیم. در تمام تاریخ معاصر، چه زمانی که طالبان قدرت را در دست داشتند و چه در دورانی که دولت مردم سالار افغانستان با حمایت آمریکا و غرب بر سر کار بود، آنها هرگز رابطه حسنه  ای با پاکستان نداشتند و پاکستان نیز همواره با پیوندهایی دشوار روبرو بوده است.

این چالش ها ریشه در تاریخ مشترک و البته نزدیکی های قومی ما دارد. افغانستان در واقع هیچ گاه موجودیت پاکستان را به رسمیت نشناخت؛ چرا که همان طور که می دانید، ما پیش تر بخشی از هندوستان بودیم و بریتانیایی ها در آن زمان، افغانستان را همچون یک منطقه  میان روسیه و هند می دیدند. پس از استقلال ما، افغانستان بر این باور بود که مرزهای ترسیم شده میان دو کشور غیرطبیعی است و نباید وجود داشته باشد. آنها همواره به خاک پاکستان، چشمداشت داشته اند و پاکستان نیز به نوبه خود، همیشه نسبت به نیات افغان ها با بدبینی نگریسته است.

هنگامی که چنین شکافی در تاریخ و جغرافیای خود دارید، دشمنانتان از آن بهره برداری می کنند. از این رو، افغانستان همواره کانون ناآرامی بوده است؛ تاریخ گواهی می دهد که گروه های گوناگون تندرو از درون این کشور فعالیت کرده اند و متأسفانه این وضعیت همچنان ادامه دارد.

هند از خاک ایران و همچنین افغانستان برای ضربه زدن به پاکستان استفاده کرده است و به همین دلیل، ما گاهی با ایران نیز دچار تنش می شویم. در واقع، من بحران کنونی با افغانستان را موضوعی مجزا نمی بینم، بلکه آن را بخشی از یک “نقشه گسترده تر” می دانم که اکنون در حال نمایان شدن است؛ نقشه ای برای ایجاد بی ثباتی اقتصادی و سیاسی در منطقه و زمینه سازی برای دخالت های نظامی.

در این میان، تیره شدن روابط میان افغانستان و پاکستان، مناسبات کشورهای حوزه خلیج فارس با ایران و زیاده خواهی های اسرائیل، همگی بهانه هایی برای بازگشت دوباره قدرت های فرامنطقه ای به این مرز و بوم هستند. زمانی که درگیری های اخیر میان افغانستان و پاکستان رخ داد، با خود گفتم: “عجیب است؛ چرا باید دقیقاً در همین برهه اتفاق بیفتد، آن هم وقتی که ما دهه هاست با آن ها چالش داریم؟ چرا اکنون باید بجنگیم؟”. با بالا گرفتن تنش ها میان اسرائیل و ایران، همه چیز روشن شد. فراموش نکنید که نخست وزیر هند درست پیش از حمله به ایران، با نتانیاهو دیدار کرد. اینها همگی مهره های یک بازی شطرنج هستند که در جای خود قرار می گیرند.

افغانستان به مثابه یک “نقطه ضعف” میان پاکستان و همسایگانش بود که به باور من، از آن سوءاستفاده شده است. ما دوباره در دام غرب افتاده ایم تا بار دیگر درگیر مسائل افغانستان شویم. متأسفانه باید بگویم که پیوندهای ما با افغانستان در بدترین وضعیت تاریخی خود قرار دارد. اگرچه به دلیل درگیری های بزرگ منطقه، توجه ما تا حدی منحرف شده است، اما این بحران دوباره گریبان گیر ما خواهد شد و بازسازی این رابطه بسیار دشوار خواهد بود.

پیش تر همگان گمان می کردند ما پشتیبان طالبان هستیم، اما ثابت شد که آنها از هیچ کس فرمان نمی برند؛ طالبان دیدگاه و مرام فکری خاص خود را دارند و با پاکستان یا هیچ کشور دیگری پیوند دوستی ندارند. بنابراین، پاکستان و افغانستان، دست کم در آینده نزدیک، به روابط دشوار خود ادامه خواهند داد.

توافق دفاعی اخیر میان عربستان سعودی و پاکستان، نخستین همکاری آنها در این حوزه نیست و پیش از این نیز پیمان های متعددی میان دو کشور منعقد شده است؛ در صورت امکان جزئیات این توافق دفاعی جدید را تشریح کنید؟ همچنین، آیا گزارش های رسانه ای درباره ایجاد یک “سپر هسته ای” احتمالی از سوی پاکستان برای عربستان واقع بینانه است؟ برخی تحلیل گران روابط این دو کشور را به یک “دادوستد امنیتی” تشبیه می کنند؛ در این میان، با توجه به نزدیکی بی سابقه روابط هند و عربستان در سال های اخیر، آیا این موضوع موجب نگرانی پاکستان نمی شود؟ و در نهایت، چرا توازنی مشابه آنچه میان ریاض و اسلام آباد برقرار است، در روابط ایران و عربستان شکل نمی گیرد؟

باید بدانید که این نخستین بار نیست که عربستان سعودی و پاکستان وارد یک توافق دفاعی می شوند؛ ما در گذشته نیز همکاری های دفاعی مشابهی داشته ایم و بر پایه همان توافق ها، شمار زیادی از نیروهای ما از پیش در خاک عربستان مستقر شده اند. هرچند وظیفه اصلی این نیروها پاسداری از اماکن مقدس است، اما در کنار آن به آموزش نیروهای سعودی نیز مشغول هستند.

حضور نظامی ما تنها به عربستان محدود نمی شود؛ ما در بسیاری از کشورهای حوزه خلیج فارس نیروهای نظامی برجسته ای داریم که در زمینه فنون جنگاوری به آنها آموزش می دهند. در حال حاضر پرسنل ارتش، نیروی هوایی و نیروی دریایی ما در امارات متحده عربی، کویت، قطر و بحرین حضور دارند و تمامی این فعالیت ها در چارچوب پیمان های گوناگون صورت می گیرد.

باید توافق نامه ها را «از میان سطور» بخوانید؛ به این معنا که ظرافت ها و نکات ناگفته را دریابید و درک کنید که هر توافق در واقع چه پیامی دارد. ما سطوح مختلفی از توفق را داریم «تفاهم نامه»، «پیمان» و «معاهده»؛ اینها با یکدیگر متفاوت هستند و هر کدام بار حقوقی و معنایی خاص خود را دارند. از همین رو، توافق اخیر میان عربستان سعودی و پاکستان با جنجال رسانه ای بسیاری همراه بود؛ حق با شماست، حتی در داخل پاکستان هم هیاهوی زیادی به پا شد که این اتفاق چقدر عالی است؛ اما آنها داشتند «درخت را می دیدند و جنگل را گم می کردند» اصطلاحی به معنای غافل شدن از تصویر کلی به دلیل تمرکز بر جزئیات.

آن ها این واقعیت را نادیده می گرفتند که توافق در واقع چه می گوید. برای مثال، وقتی افغانستان برای اولین بار به پایگاه های ما در شمال پاکستان حمله کرد، این بند خاص از توافقنامه که «حمله به یک کشور، حمله به کشور دیگر تلقی خواهد شد»، در رسانه ها نقل قول می شد؛ اما چرا عربستان سعودی به کمک ما نیامد؟ بسیاری از مردم در پاکستان می پرسند اگر این توافق را با عربستان داریم، چرا آنها در جنگ با افغانستان به کمک ما نیامدند؟

پاسخ این است که قرار نبود عربستان سعودی به کمک ما بیاید، زیرا دارای بندهای خاص و محدودیت های مشخصی است. برای مثال، در موقعیتی که خدای نکرده، حمله ای توسط ایران به «خاک» عربستان صورت بگیرد منظورم پایگاه های آمریکا نیست، منظورم خودِ سعودی هاست آن وقت پاکستان در چه موقعیتی قرار می گیرد؟ آیا به نجات عربستان می آید یا طرف ایران را می گیرد؟ این توافقنامه ها معمولاً به یک متجاوز خارجی نگاه می کنند، نه یک متجاوز منطقه ای. به همین دلیل عربستان در مورد افغانستان به ما کمک نکرد؛ اما اگر ما توسط اسرائیل یا ایالات متحده مورد حمله قرار می گرفتیم، شاید آن وقت می توانستیم روی کمک عربستان حساب کنیم؛ البته شاید نه کمک نظامی، بلکه کمک در امنیت انرژی و غیره؛ و برعکس، اگر اسرائیل به عربستان سعودی حمله کند، البته که ما به عربستان کمک خواهیم رفت.

اکنون ترکیه نیز می خواهد به این توافق بپیوندد؛ لذا باید به آن به عنوان یک توافق منطقه ای گسترده تر نگاه کنیم. اگر کشورهای دیگر به آن بپیوندند، این توافقی خواهد بود که به ما کمک می کند که در صورت حمله یک قدرت خارج از منطقه یا یک متجاوز خارجی، به یکدیگر کمک کنیم؛ آن هم تنها در صورتی که درخواست کمک شود.

توافق ما را به هم نزدیک می کند، اما نباید بیش از حد درباره آن هیاهو کرد، چون می تواند به روش های مختلفی تفسیر شود. همان طور که گفتم، وقتی افغانستان حمله کرد، عربستان به کمک ما نیامد چون درخواست کمک نکردیم. به همین ترتیب، اگر عربستان توسط همسایه ای مورد حمله قرار بگیرد- مگر اینکه اسرائیل باشد – ما لزوماً وارد نمی شویم؛ مثلاً در حال حاضر روابط عربستان و امارات هم خیلی خوب نیست و ما نمی خواهیم آنجا جانبداری کنیم. توافق با معاهده متفاوت است؛ معاهده مانند ناتو الزام آورتر  است؛ ما شاید بخواهیم ناتوِ خودمان را بسازیم که کمی بلندپروازانه است، اما این فقط یک توافق است و به این معنی است که هر دو کشور باید در لحظه توافق کنند که «بسیار خب، بیایید این کار را انجام دهیم».

اگر سخن پایانی یا نکته ای در انتها دارید، خوشحال می شوم آن را بشنویم.

باید بگویم که ما در شرایط بسیار دشواری قرار گرفته ایم؛ معتقدم هر رخدادی که طی ماه های آینده در منطقه به وقوع بپیوندد، تأثیراتی دیرپا و شاید همیشگی بر جای خواهد گذاشت؛ چرا که ممکن است جغرافیای منطقه ما دستخوش تغییر شود. از این رو، همکاری های منطقه ای و نقش آفرینی نهادهایی همچون سازمان همکاری اسلامی و شورای همکاری خلیج فارس بسیار حیاتی است؛ این سازمان ها باید به طور جدی وارد عمل شوند. ما باید از سخن گفتن فراتر رفته و به “اقدام عملی” روی بیاوریم؛ چرا که بقای ما در گرو ثبات منطقه  ماست. اگر منطقه در آستانه  انفجار است، باید خردمندانه رفتار کنیم و بکوشیم مسائل را میان خودمان حل وفصل کنیم؛ زیرا هیچ نیرویی از بیرون به ما کمک نخواهد کرد. آنها فقط می توانند به ما کمک کنند تا تفرقه ایجاد شود و مشکلات را بیشتر کنیم، اما هرگز مشکلات ما را حل نمی کنند. ما باید با هم همکاری کنیم.

  • facebook
  • googleplus
  • twitter
  • linkedin
  • linkedin
  • linkedin